Shloka 46
Śaraṇāgatapālana—Prastāvanā
Protection of the Refuge-Seeker: Opening of the Kapota Narrative
“जो संदेह करने योग्य न हो, ऐसे व्यक्तिपर भी संदेह करे--उसकी ओरसे चौकजन्ना रहे और जिससे भयकी आशंका हो, उसकी ओरसे तो सदा सब प्रकारसे सावधान रहे ही; क्योंकि जिसकी ओरसे भयकी आशंका नहीं है, उसकी ओरसे यदि भय उत्पन्न होता है तो वह जड़मूलसहित नष्ट कर देता है ।। अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनै: । विश्वासयित्वा द्वेष्ारमवलुम्पेद् यथा वृक:,'शत्रुके हितके प्रति मनोयोग दिखाकर, मौनव्रत लेकर, गेरुआ वस्त्र पहनकर तथा जटा और मृगचर्म धारण करके अपने प्रति विश्वास उत्पन्न करे और जब विश्वास हो जाय तो मौका देखकर भूखे भेड़ियेकी तरह शत्रुपर टूट पड़े
bhīṣma uvāca — yo saṁdeha-karaṇīyo na bhavati, tasminn api saṁdehaṁ kuryāt; tasya pakṣāt pramādaṁ na kuryāt. yaś ca bhaya-śaṅkyaḥ, tasya pakṣāt tu sadā sarvathāiva sāvadhāno bhavet; yataḥ yasmād abhaya-śaṅkyāt api yadi bhayaṁ jāyate, tat sa mūlena saha vinaśyati. avadhānena maunena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ | viśvāsayitvā dveṣyāram avalumpet yathā vṛkaḥ ||
بھیشم نے کہا—جو شخص بظاہر شک کے لائق نہ ہو، اس کی طرف بھی ہوشیار رہنا چاہیے؛ اور جس سے خطرے کا اندیشہ ہو، اس کے بارے میں تو ہر وقت ہر طرح سے چوکنا رہنا لازم ہے۔ کیونکہ جس سمت سے خوف کی توقع نہ ہو، اگر وہیں سے خوف پیدا ہو جائے تو وہ جڑ سے اکھاڑ کر تباہ کر دیتا ہے۔ محتاط ضبطِ نفس کے ساتھ—خاموشی کا ورت، زعفرانی لباس، جٹا اور ہرن کی کھال اختیار کر کے—پہلے دشمن کا اعتماد حاصل کرو؛ اور جب اعتماد قائم ہو جائے تو موقع دیکھ کر بھوکے بھیڑیے کی طرح اس پر جھپٹ پڑو اور اسے گرا دو۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches uncompromising vigilance: do not become careless even with those who seem harmless, because unexpected danger can be ruinous. He also highlights a hard-edged nīti principle—enemies may use the appearance of ascetic virtue to gain trust and then attack—so a ruler or householder must guard against deceptive displays.
In the Shanti Parva’s instruction on rāja-dharma/nīti, Bhishma warns Yudhiṣṭhira about political and personal security. He describes a tactic of feigned renunciation (silence and ascetic dress) used to win confidence, followed by a sudden assault, likened to a hungry wolf pouncing on prey.