Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
निर्धनको दुर्बल कहा जाता है। धनसे मनुष्य बलवान् होता है। धनवान्को सब कुछ सुलभ है। जिसके पास खजाना है, वह सारे संकटोंसे पार हो जाता है ।।
Bhīṣma uvāca: nirdhanako durbalaḥ kathyate; dhanena manuṣyo balavān bhavati. dhanavataḥ sarvaṃ sulabham. yasya kośaḥ sa sarvasaṅkaṭebhyaḥ pāraṃ gacchati. kośena dharmaḥ kāmaś ca paralokas tathā ayam; taṃ ca dharmeṇa lipsen nādharmeṇa kadācana.
بھیشم نے کہا: بے مال کو کمزور کہا جاتا ہے؛ مال سے آدمی طاقتور ہو جاتا ہے۔ دولت مند کے لیے ہر چیز آسانی سے حاصل ہے؛ جس کے پاس خزانہ ہو وہ ہر بحران سے پار اتر جاتا ہے۔ دولت ہی کے ذریعے دھرم اور کام کی تکمیل ہوتی ہے، اور اسی سے اس دنیا اور اگلی دنیا کی کامیابی بھی۔ لہٰذا اس دولت کو دھرم کے راستے سے ہی طلب کرنا چاہیے—ادھرم کے ذریعے کبھی نہیں۔
भीष्म उवाच
Wealth functions as practical strength and enables the pursuit of life’s aims (dharma, kāma, and well-being in this world and the next), but it must be acquired only through dharma; unethical gain is explicitly rejected.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues his counsel on statecraft and right conduct, emphasizing the social and political necessity of resources while setting a moral boundary: prosperity should be sought by righteous means.