Shloka 38
अर्थार्थमन्यद् भवति विपरीतमथापरम् । अनर्थार्थमथाप्यन्यत् तत् सर्व हार्थकारणम् । एवं बुद्धया सम्प्रपश्येन्मेधावी कार्यनिश्चयम्,आपत्तिकालमें प्रजापीडन अर्थसंग्रहरूप प्रयोजनका साधक होनेके कारण अर्थकारक होता है, इसके विपरीत उसे पीड़ा न देना ही अनर्थकारक हो जाता है। इसी प्रकार जो दूसरे अनर्थकारी (व्यय बढ़ानेवाले सैन्य-संग्रह आदि) कार्य हैं, वे भी युद्धका संकट उपस्थित होनेपर अर्थकारी (विजय साधक) सिद्ध होते हैं। बुद्धिमान् पुरुष इस प्रकार बुद्धिसे विचार करके कर्तव्यका निश्चय करे
arthārtham anyad bhavati viparītam athāparam | anarthārtham athāpy anyat tat sarva-hārtha-kāraṇam | evaṁ buddhyā samprapaśyen medhāvī kārya-niścayam | āpatti-kālam |
ایک تدبیر نفع بخش ہوتی ہے، دوسری اس کے برعکس نتیجہ دیتی ہے؛ اور کبھی جو کام نقصان کا سبب دکھائی دیتا ہے، وہی تمام مقاصد کے حصول کا اصل سبب بن جاتا ہے۔ اس لیے دانا آدمی کو بصیرت سے پرکھ کر، خصوصاً بحران کے وقت، واجب العمل کا فیصلہ کرنا چاہیے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Outcomes can invert in a crisis: what seems beneficial may become harmful, and what seems costly may become the means to secure larger goals. Therefore one should decide duties by clear, context-sensitive discernment rather than by fixed labels of ‘profit’ and ‘loss’.
In the Shanti Parva’s instruction on governance and conduct, Bhishma advises the listener that policy and duty must be judged by circumstances—especially during calamity—because the same action can yield opposite results depending on time and conditions.