Shloka 6
आपद्-राजनीतिः (Āpad-rājanīti) — Policy Options in Multi-Front Crisis
राजेन्द्र! पूर्वकालमें कभी उसी राजाने उन्हीं ऋषिका विशेष आदर नहीं किया था। उनकी आशा भंग कर दी थी। इससे वे मुनि “मैं किसी प्रकार भी किसी राजा या दूसरे वर्णके लोगोंका दिया हुआ दान नहीं ग्रहण करूँगा” ऐसा निश्चय करके दीर्घकालीन तपस्यामें लग गये थे ।। आशा हि पुरुष बालमुत्थापयति तस्थुषी । तामहं व्यपनेष्यामि इति कृत्वा व्यवस्थित: । वीरघग्युम्नस्तु तं भूय: पप्रच्छ मुनिसत्तमम्,बहुत कालतक रहनेवाली आशा मूर्ख मनुष्यको ही उद्यमशील बनाती है। मैं उसे दूर कर दूँगा। ऐसा निश्चय करके वे तपस्यामें स्थिर हो गये थे। इधर वीरघ्युम्नने उन मुनिश्रेष्ठसे पुनः प्रश्न किया
rājendra! pūrvakāle kadācid eva tena rājñā tān ṛṣīn viśeṣeṇa nādarīkṛtāḥ; teṣāṃ cāśā bhaṅktā. tasmāt te munayaḥ—“ahaṃ kathaṃcid api rājñā vā anyavarṇena vā dattam dānaṃ na grahīṣyāmi” iti niścitya dīrghakālīne tapasi pravṛttāḥ. āśā hi puruṣa-bālam utthāpayati tasthuṣī; “tām ahaṃ vyapaneṣyāmi” iti kṛtvā vyavasthitaḥ. vīraghadyumnas tu taṃ bhūyaḥ papraccha munisattamam.
اے راجاؤں کے سردار! قدیم زمانے میں اسی بادشاہ نے اُن رشیوں کی واجب تعظیم نہ کی اور اُن کی امیدیں توڑ دیں۔ اس لیے اُن تپسویوں نے یہ عزم کیا: “ہم کسی حال میں نہ کسی راجا کا دیا ہوا دان لیں گے، نہ دوسرے ورنوں کے لوگوں کا”، اور وہ طویل مدت تک تپسیا میں لگ گئے۔ امید جب ٹھہر جاتی ہے تو وہ ناپختہ (بچکانہ) آدمی کو بھی عمل پر ابھارتی ہے؛ “میں اس امید کو مٹا دوں گا” یہ فیصلہ کر کے وہ تپس میں ثابت قدم ہو گئے۔ اسی اثنا میں بہادر گھدیومن نے پھر مونیوں میں افضل سے سوال کیا۔
ऋषभ उवाच
Educational Q&A
Hope can bind and propel action even in the undisciplined; therefore a seeker may deliberately uproot hope/expectation to stabilize the mind in austerity and independence, especially after experiencing dishonor or disappointment.
Ṛṣabha explains that a king once disrespected certain sages and broke their expectations; in response they vowed not to accept gifts from kings or other social groups and undertook long penance to extinguish hope. After this explanation, Vīraghadyumna again questions the foremost sage.