Shloka 44

त्रिवर्गमूलनिश्चयः — Determining the Roots of Dharma, Artha, and Kāma

Mahābhārata, Śānti-parva 123

Devanagari script

प्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनयात्मक: । धर्माच्च ब्रह्मुण: पुत्रो व्यवसाय: सनातन:

Transliteration

prajāpates tato dharmo jāgarti vinayātmakaḥ | dharmācca brahmuṇaḥ putro vyavasāyaḥ sanātanaḥ ||

Translation

پرجاپتی سے وہ دھرم پیدا ہوتا ہے جو سراسر انکساری اور ضبطِ نفس پر قائم ہے، اور وہ ہمیشہ بیدار رہتا ہے۔ اور دھرم سے برہما کا ازلی بیٹا ‘ویَوَسای’ جنم لیتا ہے—یعنی ثابت قدم عزم اور مقصدی کوشش۔

Word by Word

• प्रजापतेः: of Prajāpati
• प्रजापतेः: Sampradana
• Type: Noun
• Root: प्रजापति
• Form: Masculine, Genitive, Singular

• ततः: thereupon/from that
• ततः: Apadana
• Type: Indeclinable
• Root: ततः

• धर्मः: Dharma (righteousness/law)
• धर्मः: Karta
• Type: Noun
• Root: धर्म
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• जागर्ति: is awake/keeps watch
• Type: Verb
• Root: जागृ
• Form: Present, Third, Singular, Parasmaipada

• विनयात्मकः: having the nature of discipline/modesty
• Type: Adjective
• Root: विनयात्मक
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• धर्मात्: from Dharma
• धर्मात्: Apadana
• Type: Noun
• Root: धर्म
• Form: Masculine, Ablative, Singular

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च

• ब्रह्मणः: of Brahmā
• ब्रह्मणः: Sampradana
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन्
• Form: Masculine, Genitive, Singular

• पुत्रः: son
• पुत्रः: Karta
• Type: Noun
• Root: पुत्र
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• व्यवसायः: resolve/effort/enterprise
• व्यवसायः: Karta
• Type: Noun
• Root: व्यवसाय
• Form: Masculine, Nominative, Singular

• सनातनः: eternal
• Type: Adjective
• Root: सनातन
• Form: Masculine, Nominative, Singular

Speaker

वसुहरोम उवाच

Characters & Entities

• वसुहरोम (Vasuharoma)
• प्रजापति (Prajāpati)
• धर्म (Dharma)
• ब्रह्मा (Brahmā)
• व्यवसाय (Vyavasāya)