Shloka 17
त्रिवर्गमूलनिश्चयः — Determining the Roots of Dharma, Artha, and Kāma
Mahābhārata, Śānti-parva 123
तब उन्होंने बहुत वर्षोतक अपने मस्तकपर एक गर्भ धारण किया। जब एक हजार वर्ष बीत गये, तब ब्रह्माजीको छींक आयी और वह गर्भ नीचे गिर पड़ा ।। स क्षुपो नाम सम्भूत: प्रजापतिररिंदम । ऋ्विगासीन्महाराज यज्ञे तस्य महात्मन:,शत्रुदमन नरेश! उससे जो बालक प्रकट हुआ, उसका नाम '“क्षुप' रखा गया। महाराज! महात्मा ब्रह्माजीके उस यज्ञमें प्रजापति क्षुप ही ऋत्विज हुए
tataḥ sa bahuvarṣotkaṁ garbhaṁ mastake dhārayām āsa | yadā sahasraṁ varṣāṇi vyatītāni tadā brahmaṇaḥ kṣut samajāyata sa ca garbho 'dhaḥ papāta || sa kṣupo nāma sambhūtaḥ prajāpatiḥ arindama | ṛtvig āsīn mahārāja yajñe tasya mahātmanaḥ ||
پھر اس نے بہت برسوں تک اپنے سر پر ایک عجیب و غریب جنین اٹھائے رکھا۔ جب پورے ایک ہزار برس گزر گئے تو برہما کو چھینک آئی اور وہ جنین نیچے گر پڑا۔ اس سے ‘کشُپ’ نام کا ایک پرجاپتی پیدا ہوا، اے دشمنوں کو دبانے والے! اے راجا، اس عظیم النفس برہما کے یَجْن میں کشُپ ہی رِتوِج (مقرر پجاری) تھا۔
वसुहरोम उवाच
Educational Q&A
The passage underscores the primacy of yajña (ordered ritual action) in sustaining cosmic and social order: even a newly manifested progenitor (Prajāpati) is defined by service within Brahmā’s sacrifice, suggesting that authority and creation are grounded in dharmic function rather than mere birth.
Vasuharoma narrates a marvel: an embryo is borne on the head for a thousand years; when Brahmā sneezes, it falls and a child is born, named Kṣupa. This Kṣupa becomes a Prajāpati and serves as the ṛtvij in Brahmā’s sacrificial rite.