Shloka 47
Daṇḍa-svarūpa-nirūpaṇa
The Nature, Forms, and Function of Daṇḍa
अतः जहाँ ज्ञानेन्द्रियोंमें बुद्धिमान एवं मनस्वी महर्षि निवास करते हैं,- जिसमें इन्द्रियोंक अधिष्ठातृदेवताके रूपमें इन्द्र, विष्णु एवं सरस्वतीका निवास है तथा जिसके भीतर सदा सम्पूर्ण प्राणी वास करते हैं, अर्थात् जो शरीर समस्त प्राणियोंके जीवन- निर्वाहका आधार है, विद्वान् पुरुषको चाहिये कि उस मानव-देहकी अवहेलना न करे ।। लुब्धं हन्यात् सम्प्रदानेन नित्यं लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति । सर्वो लुब्ध: कर्मगुणोपभोगे यो<र्थहीनो धर्मकामौ जहाति,राजा लोभी मनुष्यको सदा ही कुछ देकर दबाये रखे; क्योंकि लोभी पुरुष दूसरेके धनसे कभी तृप्त नहीं होता। सत्कर्मोके फलस्वरूप सुखका उपभोग करनेके लिये तो सभी लालायित रहते हैं; परंतु जो लोभी धनहीन है, वह धर्म और काम दोनोंको त्याग देता है
ataḥ yatra jñānendriyeṣu buddhimān evaṃ manasvī maharṣiḥ nivāsati, yasmin indriyāṇām adhiṣṭhātṛ-devatā-rūpeṇa indraḥ viṣṇuḥ sarasvatī ca nivāsanti, tathā yasya antarā sādā sarva-prāṇinaḥ vasanti—arthaḥ, yaḥ śarīraḥ sarva-prāṇināṃ jīvana-nirvāhasya ādhāraḥ—vidvān puruṣaḥ tasya mānava-dehasya avajñāṃ na kuryāt. lubdhaṃ hanyāt sampradānena nityaṃ; lubdhaḥ tṛptiṃ para-vittasya na eti. sarvo lubdhaḥ karma-guṇopabhoge; yo 'rtha-hīnaḥ dharma-kāmau jahāti.
پس جس انسانی جسم میں علم کی اندریوں کے اندر دانا اور ضبطِ نفس والے مہارشی بستے ہیں، جس میں حواس کے نگہبان دیوتاؤں کے طور پر اندر، وشنو اور سرسوتی کا قیام ہے، اور جو تمام جانداروں کی زندگی کے برقرار رہنے کا سہارا ہونے کے سبب گویا ہمیشہ سبھی مخلوقات کا مسکن ہے—اس انسانی پیکر کو عالم مرد کو ہرگز حقیر نہ جاننا چاہیے، نہ اس کی بے حرمتی کرنی چاہیے۔ پھر وہ حکومت اور خواہش کے باب میں فرماتے ہیں: لالچی آدمی کو مسلسل کچھ دیتے رہ کر قابو میں رکھنا چاہیے؛ کیونکہ لالچی دوسرے کے مال سے کبھی سیر نہیں ہوتا۔ عمل اور اس کے گُنوں کے پھل کے طور پر سکھ بھوگنے کی چاہ تو سب میں ہوتی ہے؛ مگر جو لالچی تنگ دست ہو، وہ دھرم اور کام—دونوں کو چھوڑ دیتا ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Do not despise the human body, since it is the sacred support of life and the seat of higher wisdom and divine functions; and recognize that greed is insatiable—wise governance restrains it, and unchecked greed can lead one to abandon both dharma and legitimate enjoyment.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and statecraft. Here he links reverence for embodied life with practical counsel about managing greed: the ruler should pacify and restrain the greedy through measured giving, because greed does not find contentment in others’ wealth and can corrode moral and social order.