Shloka 3
Bhṛtya-niyoga: Role-appropriate appointment of servants and protection of the royal treasury (भृत्यनियोगः कोशरक्षणं च)
अनुक्रोशं बल वीर्य प्रभावं प्रश्नयं क्षमाम् । भृत्या ये यत्र योग्या: स्युस्तत्र स्थाप्या: सुरक्षिता:,इसी प्रकार बुद्धिमान् राजाको चाहिये कि वह पहले अपने सेवकोंकी सच्चाई, शुद्धता, सरलता, स्वभाव, शास्त्रज्ञान, सदाचार, कुलीनता, जितेन्द्रियता, दया, बल, पराक्रम, प्रभाव, विनय तथा क्षमा आदिका पता लगाकर जो सेवक जिस कार्यके योग्य जान पड़ें, उन्हें उसीमें लगावे और उनकी रक्षाका पूरा-पूरा प्रबन्ध कर दे
anukrośaṁ bala vīrya prabhāvaṁ praśnayaṁ kṣamām | bhṛtyā ye yatra yogyāḥ syus tatra sthāpyāḥ surakṣitāḥ ||
بھیشم نے کہا—دانشمند بادشاہ کو چاہیے کہ وہ پہلے اپنے خادموں میں رحم، قوت، شجاعت، اثر و رسوخ، انکساری اور بردباری کی جانچ کرے۔ پھر جو جس خدمت کے لائق ہو اسے اسی کام پر مقرر کرے اور ان کی پوری حفاظت اور سلامتی کا بندوبست کرے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must evaluate the inner qualities of subordinates—compassion, capability, courage, influence, humility, and patience—and then assign duties according to aptitude while ensuring their safety. Right appointment and protection of servants is presented as a key element of righteous governance (rājadharma).
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma is advising the king (Yudhishthira in the broader dialogue) on administrative ethics: how to select, place, and safeguard servants/officials so that the state functions justly and effectively.