Shloka 4
Ālasyadoṣa-nirdeśa (On the Fault of Negligence) — The Camel’s Long-Neck Exemplum
जातिस्मरो महानुष्ट: प्राजापत्ये युगे5भवत् । तप: सुमहादातिष्ठदरण्ये संशितव्रत:,प्राजापत्ययुग (सत्ययुग) में एक महान् ऊँट था। उसको पूर्वजन्मकी बातोंका स्मरण था। उसने कठोर व्रतके पालनका नियम लेकर वनमें बड़ी भारी तपस्या आरम्भ की
bhīṣma uvāca | jātismaro mahānuṣṭraḥ prājāpatye yuge 'bhavat | tapaḥ sumahad ātiṣṭhad araṇye saṃśitavrataḥ ||
بھیشم نے کہا: “پراجاپتیہ یُگ (ستیہ یُگ) میں ایک عظیم اونٹ تھا جسے اپنے پچھلے جنموں کی یاد تھی۔ اس نے سخت ورت اختیار کیا اور جنگل میں نہایت کڑی تپسیا کا آغاز کیا۔”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse introduces an ethical exemplum: even a non-human being, remembering past lives, can deliberately adopt strict vows and undertake tapas. It foregrounds the Mahabharata’s theme that dharma is supported by self-restraint and disciplined effort, not merely by birth or status.
Bhishma begins a story set in the primordial age: a great camel with past-life memory takes up a firm vow and starts intense austerities in the forest, preparing the ground for a moral lesson that follows.