Shloka 84
Vyāghra–Gomāyu Saṃvāda (व्याघ्रगोमायु संवाद) — Testing Character Beneath Appearances
शंकितस्त्वमहं भीत: परच्छिद्रानुदर्शिन: । अस्निग्धाश्वैव दुस्तोषा: कर्म चैतद् बहुच्छलम्,“आप मुझपर संदेह करेंगे और मैं आपसे डरता रहूँगा, इधर पराये दोष दूँढनेवाले आपके भूत्यलोग मौजूद ही हैं। इनका मुझपर तनिक भी स्नेह नहीं है तथा इन्हें संतुष्ट रखना भी मेरे लिये अत्यन्त कठिन है। साथ ही यह मन्त्रीका कर्म भी अनेक प्रकारके छल- कपटसे भरा हुआ है
śaṅkitas tv ahaṃ bhītaḥ paracchidra-anudarśinaḥ | asnigdhāś caiva duṣṭoṣāḥ karma caitad bahu-chalam ||
بھیشم نے کہا— مجھے اندیشہ اور خوف ہے کہ آپ مجھ پر شک کریں گے۔ پھر آپ کے خدام ہمیشہ دوسروں کی خامیاں ڈھونڈتے رہتے ہیں؛ ان کے دل میں میرے لیے کوئی محبت نہیں، اور انہیں راضی رکھنا میرے لیے نہایت دشوار ہے۔ اور وزیر کا یہ کام بھی طرح طرح کے فریب، مکر اور تدبیروں سے بھرا ہوا ہے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma highlights the ethical danger in political life: suspicion, fault-finding courtiers, and the inherently tricky nature of ministerial work can distort judgment and relationships. Governance requires vigilance about motives and the corrosive effects of intrigue.
In the Shanti Parva’s instruction on governance and conduct, Bhishma speaks from experience, expressing fear of being mistrusted and pointing to the hostile, fault-seeking attendants around the ruler, while also remarking that ministerial duties often involve stratagems and deception.