Shloka 79
Vyāghra–Gomāyu Saṃvāda (व्याघ्रगोमायु संवाद) — Testing Character Beneath Appearances
संतापिताश्न ये केचिद् व्यसनौघप्रतीक्षिण: । अन्तर्तहिता: सोपदहितास्ते सर्वे परसाधना:,“जो अपने पदसे गिरा दिये जानेके कारण असंतुष्ट हों, अपमानित किये गये हों, जो स्वयं राजासे पुरस्कृत होकर दूसरोंके द्वारा कलंक लगाये जानेके कारण उस आदरसे वंचित कर दिये गये हों, जो क्षीण, लोभी, क्रोधी, भयभीत और धोखेमें डाले गये हों, जिनका सर्वस्व छीन लिया गया हो, जो मानी हों, जिनकी आय छिन गयी हो, जो महत्त्वपूर्ण पद पाना चाहते हों, जिन्हें सताया गया हो, जो किसी राजापर आनेवाले संकटसमूहकी प्रतीक्षा कर रहे हों, छिपे रहते हों और मनमें कपटभाव रखते हों, वे सभी सेवक शत्रुओंका काम बनानेवाले होते हैं
santāpitāśn ye kecid vyasanaugha-pratīkṣiṇaḥ | antartahitāḥ sopadahitās te sarve para-sādhanāḥ ||
بھیشم نے کہا—جو خادم دل میں کڑواہٹ اور رنج لیے ہوں، جو اپنے راجا پر آفتوں کے سیلاب کے ٹوٹ پڑنے کی تاک میں رہیں، جو چھپ کر رہتے ہوئے اندر ہی اندر کینہ پالیں، جو مکار ہوں اور پوشیدہ طور پر نقصان پہنچانے پر تُلے ہوں—ایسے سب لوگ دشمن کے آلۂ کار بن جاتے ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must be vigilant about disgruntled, concealed, and deceitful attendants: when resentment and covert malice take root, such people become tools of the enemy. Good governance includes recognizing and addressing grievances and preventing the rise of secret hostility within one’s own service.
In the Shanti Parva’s instruction on raja-dharma, Bhishma advises Yudhishthira about dangers within the royal establishment. Here he characterizes a class of servants who, while outwardly present, inwardly wait for the king’s downfall and thus function as agents for opposing forces.