Shloka 13
Gaṇānāṃ Vṛttiḥ — On the Sustenance and Cohesion of Assemblies
Gaṇa-nīti
तत्रादानेन भिद्यन्ते गणा: संघातवृत्तय: । भिन्ना विमनस: सर्वे गच्छन्त्यरिवशं भयात्,संघबद्ध होकर जीवन-निर्वाह करनेवाले गणराज्यके सैनिकोंको भी यदि समयपर भोजन और वेतन न मिले तो भी वे फूट जाते हैं। फ़ूट जानेपर सबके मन एक-दूसरेके विपरीत हो जाते हैं और वे सबके सब भयके कारण शत्रुओंके अधीन हो जाते हैं
tatrādānena bhidyante gaṇāḥ saṅghātavṛttayaḥ | bhinnā vimanasaḥ sarve gacchanty arivaśaṃ bhayāt ||
بھیشم نے کہا— جو گن (جماعتیں) اتحاد کے ساتھ اپنا گزر بسر کرتی ہیں، وہ بھی بروقت حق دارانہ رسد و اجرت نہ ملنے سے ٹوٹ جاتی ہیں۔ جب پھوٹ پڑتی ہے تو سب کے دل بجھ جاتے ہیں، وہ ایک دوسرے کے مخالف ہو جاتے ہیں، اور خوف کے باعث دشمن کے قبضے میں چلے جاتے ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must ensure timely and fair provision (pay, food, support) to those who serve collectively; neglect (adāna) fractures unity, destroys morale, and makes the community vulnerable to enemy domination.
In Bhishma’s instruction on rāja-dharma in the Śānti Parva, he explains a practical cause of political collapse: when a united corporate body or soldiery is not properly maintained, it splits into factions and, weakened by fear and discord, becomes subject to enemies.