Shloka 49
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
सारे पदार्थ जब संसर्गमें आते हैं, तभी दृष्टिगोचर होते हैं। दूर हो जानेपर उनका दर्शन सम्भव नहीं हो पाता। ऐसी स्थितिमें ज्ञान और विज्ञानसे तृप्त तथा पराक्रमसे सम्पन्न तुम्हारे-जैसा पुरुष शोक नहीं करता है ।। अल्पमिच्छन्नचपलो मुदुर्दान्तः सुनिश्चित: । ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव शोचति,तुम्हारी इच्छा तो बहुत थोड़ी है। तुममें चपलताका दोष भी नहीं है। तुम्हारा हृदय कोमल और बुद्धि एक निश्चयपर डटी रहनेवाली है तथा तुम जितेन्द्रिय होनेके साथ ही ब्रह्मचर्यसे सम्पन्न भी हो; अतः तुम्हारे-जैसे पुरुषको शोक नहीं करना चाहिये
sāre padārthāḥ yadā saṁsarge āyānti tadāiva dṛṣṭigocarā bhavanti; dūre gateṣu teṣāṁ darśanaṁ na sambhavati. evaṁ-sthitau jñāna-vijñāna-tṛptaḥ parākrama-sampannaḥ tvad-vidhaḥ puruṣaḥ śokaṁ na karoti. alpam icchann acapalaḥ mṛdur dāntaḥ suniścitaḥ | brahmacaryopapannaś ca tvadvidho naiva śocati ||
بھیشم نے کہا—تمام اشیا تبھی نظر آتی ہیں جب وہ قرب و اتصال میں ہوں؛ دور ہو جائیں تو ان کا دیدار ممکن نہیں رہتا۔ ایسی حالت میں علم و فہم سے سیر اور پرَاکرم سے آراستہ تم جیسا مرد غم نہیں کرتا۔ جو کم خواہش رکھتا ہو، بے چنچل ہو، نرم دل ہو، حواس پر قابو رکھتا ہو، عزم میں پختہ ہو اور برہماچریہ میں قائم ہو—تم جیسے شخص کو سوگ نہیں کرنا چاہیے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Perception and loss are conditioned by contact and distance; therefore grief over what has passed beyond reach is unwise. A disciplined person—content with knowledge, steady, self-restrained, and of few desires—should meet separation without lamentation.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the grieving Yudhiṣṭhira after the war. Here he consoles him by reframing loss as a natural consequence of separation and by praising Yudhiṣṭhira’s virtues (self-control, firmness, brahmacarya), urging him not to mourn.