Shloka 35
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
योगधर्मको जाननेवाले धर्मात्मा धीर मनुष्य अपनी सम्पत्ति तथा पुत्र-पौत्रोंका भी स्वयं ही त्याग कर देते हैं ।। (त्यक्तं स्वायम्भुवे वंशे शुभेन भरतेन च । नानारत्नसमाकीर्ण राज्यं स्फीतमिति श्रुतम् ।। तथान्यैर्भूमिपालैश्व त्यक्त राज्यं महोदयम् । त्यक्त्वा राज्यानि सर्वे च वने वन््यफलाशना: ।। गताश्न॒ तपसः पारं दुःखस्यान्तं च भूमिपा: ।) बहुसंकुसुकं दृष्टवा विधित्सासाधनेन च | तथान्ये संत्यजन्त्येव मत्वा परमदुर्लभम्,स्वायम्भुव मनुके वंशमें उत्पन्न हुए शुभ आचार-विचारवाले राजा भरतने नाना प्रकारके रत्नोंसे सम्पन्न अपने समृद्धिशाली राज्यको त्याग दिया था, यह बात मेरे सुननेमें आयी है इसी प्रकार अन्य भूमिपालोंने भी महान् अभ्युदयशाली राज्यका परित्याग किया है। राज्य छोड़कर वे सब-के-सब भूपाल वनमें जंगली फल-मूल खाकर रहते थे। वहीं वे तपस्या और दुःखके पार पहुँच गये। धनकी प्राप्ति निरन्तर प्रयत्नमें लगे रहनेसे होती है, फिर भी वह अत्यन्त अस्थिर है, यह देखकर तथा इसे परम दुर्लभ मानकर भी दूसरे लोग उसका परित्याग कर देते हैं
yogadharmako jānanevāle dharmātmā dhīra manuṣya āpanā sampatti tathā putra-pautroṅ kā bhī svayaṁ hī tyāga kara dete haiṁ. tyaktaṁ svāyambhuve vaṁśe śubhena bharatena ca | nānāratnasamākīrṇaṁ rājyaṁ sphītam iti śrutam || tathānyair bhūmipālaiś ca tyaktaṁ rājyaṁ mahodayam | tyaktvā rājyāni sarve ca vane vanyaphalāśanāḥ || gatāś ca tapasaḥ pāraṁ duḥkhasyāntaṁ ca bhūmipāḥ | bahusaṅkucukaṁ dṛṣṭvā vidhitsāsādhanena ca | tathānye saṁtyajanty eva matvā paramadurlabham ||
یوگ-دھرم کے جاننے والے، دھرماتما اور ثابت قدم لوگ اپنی دولت اور بیٹوں پوتوں تک کو بھی خود اپنی رضا سے ترک کر دیتے ہیں۔ میں نے سنا ہے کہ سوایمبھوو منو کی نسل میں پیدا ہونے والے نیک سیرت راجا بھرت نے طرح طرح کے جواہرات سے بھرے اپنے خوشحال راج کو چھوڑ دیا تھا۔ اسی طرح دوسرے بھوپالوں نے بھی عظیم اور باعظمت سلطنتیں ترک کیں۔ راج چھوڑ کر وہ سب جنگل میں گئے اور جنگلی پھل اور جڑیں کھا کر رہے؛ وہیں ان بادشاہوں نے تپسیا کی انتہا کو پا لیا اور رنج و الم کا خاتمہ دیکھ لیا۔ یہ دیکھ کر کہ دولت مسلسل کوشش سے ملتی ہے، پھر بھی نہایت بےثبات ہے—اور اسے نہایت دشوارالمنال سمجھتے ہوئے بھی—دوسرے لوگ بھی اسے ترک کر دیتے ہیں۔
भीष्म उवाच