Shloka 23
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
अनाब्याश्वापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासति । बुद्धिपौरुषसम्पन्नास्त्वया तुल्याधिका जना:,जो धनाढ्य नहीं हैं, वे भी जीते हैं और कोई राज्यका शासन भी करते हैं उनमेंसे कुछ तुम्हारे समान ही बुद्धि और पौरुषसे सम्पन्न हैं तथा कुछ तुमसे बढ़कर भी हो सकते हैं; परंतु वे भी तुम्हारी तरह शोक नहीं करते। अतः तुम भी शोक न करो। क्या तुम बुद्धि और पुरुषार्थमें उन मनुष्योंसे श्रेष्ठ या उनके समान नहीं हो?
anāḍhyāś cāpi jīvanti rājyaṃ cāpy anuśāsati | buddhi-pauruṣa-sampannās tvayā tulyādhikā janāḥ ||
بھیشم نے کہا—جو دولت مند نہیں، وہ بھی جیتے رہتے ہیں، اور بعض تو سلطنتوں کی حکمرانی بھی کرتے ہیں۔ لوگوں میں کچھ ایسے ہیں جو عقل و مردانگی میں تمہارے برابر ہیں، اور کچھ تم سے بڑھ کر بھی ہو سکتے ہیں؛ پھر بھی وہ تمہاری طرح غم میں نہیں ڈوبتے۔ اس لیے تم بھی غم نہ کرو۔ کیا فہم و سعی میں تم ان آدمیوں کے برابر یا ان سے برتر نہیں ہو؟
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma urges the listener to abandon debilitating grief by reflecting on resilience: many people, even without wealth, sustain life and shoulder responsibility; possessing intellect and resolve should lead to steadiness rather than sorrow.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira after the war, offering ethical and practical counsel. Here he challenges excessive lamentation and redirects the mind toward fortitude, reason, and purposeful action.