Shloka 1
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
ऑपनक्रात बछ। अर: - हाथी, घोड़े, रथ, पैदल, कोश और धनी वैश्य--ये सेनाके छः: अंग हैं। चतुर्राधिकशततमो< ध्याय: राज्य, खजाना और सेना आदिसे वंचित हुए असहाय क्षेमदर्शी राजाके प्रति 42080 8; मुनिका वैराग्यपूर्ण उपदेश युधिछिर उवाच धार्मिको<र्थानसम्प्राप्प राजामात्यै: प्रबाधित: । च्युत: कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन् कथं चरेत्,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! यदि राजा धर्मात्मा हो और उद्योग करते रहनेपर भी धन न पा सके, उस अवस्थामें यदि मन्त्री उसे कष्ट देने लगें और उसके पास खजाना तथा सेना भी न रह जाय तो सुख चाहनेवाले उस राजाको कैसे काम चलाना चाहिये?
yudhiṣṭhira uvāca | dhārmiko 'rthān asamprāpya rājāmātyaiḥ prabādhitaḥ | cyutaḥ kośāc ca daṇḍāc ca sukham icchan kathaṃ caret ||
یُدھشٹھِر نے پوچھا—پِتامہ! اگر کوئی بادشاہ دھرم پر قائم ہو، پھر بھی کوشش کے باوجود دولت نہ پا سکے، اور اس کے وزیر اسے ستائیں، اور وہ خزانے اور دَند-بل (فوج/تعزیری قوت) سے بھی محروم ہو جائے—تو امن و آسودگی چاہنے والا ایسا بادشاہ کیسے طرزِ عمل اختیار کرے؟
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames a dharmic dilemma in kingship: when a ruler loses wealth and coercive power and is undermined by ministers, what ethical course of conduct remains to preserve welfare and stability without abandoning righteousness.
In the Śānti Parva’s discourse on royal duty, Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma for guidance about a righteous king who has become powerless—bereft of treasury and enforcement—and is pressured by his own ministers.