Shloka 36
उपायधर्म-सेनायोगः
Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment
प्रतिध्वस्तोष्ठदन््तस्य न्यस्तसर्वायुधस्य च । अमिन्रैरवरुद्धस्य द्विषतामस्तु न: सदा,जिसके ओठ और दाँत टूट गये हों, जिसने सारे अस्त्र-शस्त्रोंको नीचे डाल दिया हो तथा जिसे शत्रुगण सब ओरसे घेरकर खड़े हों, ऐसा योद्धा सदा हमारे शत्रुओंकी सेनामें ही रहे
pratidhvastauṣṭhadantasya nyastasārvāyudhasya ca | amitrair avaruddhasya dviṣatām astu naḥ sadā ||
جس کے ہونٹ اور دانت چکناچور ہو چکے ہوں، جس نے اپنے سب ہتھیار ڈال دیے ہوں، اور جسے دشمنوں نے ہر طرف سے گھیر رکھا ہو— ایسا جنگجو ہمیشہ ہمارے دشمنوں ہی کی صفوں میں پایا جائے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma expresses a strategic-ethical wish: the condition of utter helplessness in battle—disarmed, wounded, and encircled—should belong to the opposing side, implying the duty to maintain one’s own strength and avoid such vulnerability in warfare.
In Bhīṣma’s discourse (Śānti Parva), he utters a pointed line describing a defeated warrior—broken-mouthed, weaponless, surrounded—and declares that such a state should be found in the enemy’s army, reflecting the realities and aims of battlefield conduct.