Shloka 2
उपायधर्म-सेनायोगः
Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment
भीष्म उवाच सत्येन हि स्थितो धर्म उपपत्त्या तथा परे । साध्वाचारतया केचित् तथैवौपयिकादपि,भीष्मजीने कहा--राजन! किन्हींका मत है कि धर्म सत्यसे ही स्थिर रहता है। दूसरे लोग युक्तिवादसे ही धर्मकी प्रतिष्ठा मानते हैं। किसी-किसीके मतमें श्रेष्ठ आचरणसे ही धर्मकी स्थिति है और कितने ही लोग यथासम्भव साम-दान आदि उपायोंके अवलम्बनसे भी धर्मकी प्रतिष्ठा स्वीकार करते हैं
bhīṣma uvāca satyena hi sthito dharma upapattyā tathā pare | sādhvācāratayā kecit tathaivaupāyikād api ||
بھیشم نے کہا—اے راجن! بعض کا کہنا ہے کہ دھرم صرف سچائی پر ہی مضبوطی سے قائم رہتا ہے۔ دوسرے لوگ دلیل و برہان اور درست توجیہ کے ذریعے دھرم کی بنیاد مانتے ہیں۔ کچھ کے نزدیک نیک سیرت اور مثالی عمل سے دھرم برقرار رہتا ہے؛ اور بہت سے لوگ حالات کے مطابق صلح جوئی (سام) اور عطیہ (دان) جیسے عملی تدابیر سے بھی دھرم کی حفاظت کو تسلیم کرتے ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma presents multiple foundations proposed for dharma—truth, rational justification, exemplary conduct, and practical expedients—showing that thinkers explain dharma’s stability through different but complementary lenses.
In the Shanti Parva dialogue, Bhishma instructs King Yudhishthira on dharma after the war, here summarizing various viewpoints about what most firmly establishes and sustains dharma in life and governance.