Shloka 12
जनकस्य युद्धोपदेशः — Janaka’s Instruction on Steadfast Battle-Conduct
हर्षयेयुविंषण्णांश्व व्यवस्थाप्य परस्परम् । जितां च भूमिं रक्षेत भग्नान् नात्यनुसारयेत्,यदि अपने सैनिक विषादग्रस्त या शिथिल हो रहे हों तो उनका पूर्ववत् व्यूह बनाकर उन्हें परस्पर स्थापित करे और उन समस्त योद्धाओंका हर्ष एवं उत्साह बढ़ावे। जो भूमि जीत ली गयी हो, उसकी रक्षा करे; परंतु शत्रुओंके जो सैनिक पराजित होकर भाग रहे हों, उनका बहुत दूरतक पीछा नहीं करना चाहिये
harṣayeya viṣaṇṇānś ca vyavasthāpya parasparam | jitāṃ ca bhūmiṃ rakṣeta bhagnān nātyanusarayet ||
اگر اپنی فوج دل شکستہ یا سست پڑنے لگے تو اسے دوبارہ مناسب صف بندی میں قائم کرے، ایک دوسرے کی پشت پناہی کے ساتھ کھڑا کرے اور ان کا جوش و ولولہ بڑھائے۔ جو زمین فتح ہو چکی ہو اس کی حفاظت کرے؛ مگر شکست خوردہ اور بھاگتے دشمن کا بہت دور تک تعاقب نہ کرے۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A righteous commander balances courage with restraint: restore morale and formation, consolidate gains by securing conquered ground, and avoid overextension by chasing a defeated enemy too far.
In Bhīṣma’s instruction on rājadharma and conduct in war, he outlines practical battlefield counsel: re-form dispirited troops, encourage them, hold captured positions, and refrain from excessive pursuit of fleeing opponents.