Nakula’s Engagement with Citra-sena and Karṇa’s Sons; Śalya Re-stabilizes the Kaurava Host
कवचोष्णीषसंछज्ञा पताकारुचिरद्रुमा । चक्रचक्रावलीजुष्टा त्रिवेणूरगसंवृता
kavacoṣṇīṣasaṃchannā patākāruciradrumā | cakracakrāvalījuṣṭā triveṇūragasaṃvṛtā ||
سنجے نے کہا—تب اس میدانِ جنگ میں خون کی ایک ندی بہنے لگی، گویا پرلوک کی سمت رواں ہو۔ اس کا پانی خون تھا؛ رتھ بھنور کی مانند دکھائی دیتے تھے؛ جھنڈے کناروں کے درختوں کی طرح کھڑے تھے؛ ہڈیاں کنکر اور پتھروں کا گمان دلاتی تھیں؛ کٹی ہوئی بازو سانپوں کی مانند نظر آتی تھیں؛ کمانیں اس کی دھارائیں تھیں؛ کناروں پر ہاتھی پہاڑوں کی طرح اور گھوڑے بکھرے ہوئے سنگِ خارا کے ٹکڑوں کی مانند تھے۔ چربی اور گودا اس کی کیچڑ تھے؛ چھتر اس پر ہنسوں کی طرح تھے؛ گدائیں کشتیوں کی مانند معلوم ہوتیں۔ زرہیں اور پگڑیاں کائی کی طرح اس کی سطح پر پھیلی تھیں؛ پتاکائیں خوبصورت درختوں کی طرح چمکتی تھیں؛ پہیوں کے گچھے چکروَاک پرندوں کے جھنڈ کی طرح اس کا پانی پیتے تھے؛ اور وہ ‘تریوےṇو’ سانپوں سے بھری ہوئی تھی۔
संजय उवाच
The verse uses a stark extended metaphor—turning the battlefield into a ‘river of blood’—to underline the moral cost of war: glory and power are purchased with suffering, and the material signs of heroism (armor, banners, chariots) become mere debris in a landscape of death. It implicitly warns that when dharma collapses into violence, the world itself appears inverted and polluted.
Sañjaya, narrating the Kurukṣetra war, describes the scene after intense fighting: blood flows like a river, and the scattered instruments of battle—wheels, banners, armor, turbans—are poetically reimagined as features of that river (trees, birds, moss, serpents), emphasizing the battlefield’s horrific transformation.