Shloka 313
Devanagari script
तृष्णीं बभूव राजेन्द्र रुजासौ विद्वलो भृशम् । राजेन्द्र! इतना कहते-कहते दुर्योधनकी आँखें आँसुओंसे भर आयीं और वह वेदनासे अत्यन्त व्याकुल होकर चुप हो गया--उससे कुछ बोला नहीं गया
Transliteration
tṛṣṇīṃ babhūva rājendra rujāsau vidvalo bhṛśam |
Translation
سنجے نے کہا—اے بہترین بادشاہ! وہ شدید درد سے نہایت مضطرب ہو کر خاموش ہو گیا؛ اذیت نے اسے اس قدر ہلا دیا کہ وہ آگے کچھ نہ کہہ سکا۔
Word by Word
तृष्णीम्silently
तृष्णीम्:
TypeIndeclinable
Rootतृष्णीम् (अव्यय)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण)
बभूवbecame / was
बभूव:
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलिट् (परोक्शभूत/परफेक्ट), प्रथमपुरुष, एकवचन
राजेन्द्रO king of kings (O best of kings)
राजेन्द्र:
TypeNoun
Rootराजेन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
रुजाwith pain / by pain
रुजा:
Karana
TypeNoun
Rootरुज्/रुजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
असौthat man / he
असौ:
Karta
TypeNoun
Rootअसद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक: अदस्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विद्वलःdistressed / afflicted
विद्वलः:
TypeAdjective
Rootविद्वल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
भृशम्exceedingly / greatly
भृशम्:
TypeIndeclinable
Rootभृशम् (अव्यय)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण)
Speaker
संजय उवाच
Characters & Entities
S
SañjayaD
DhṛtarāṣṭraD
DuryodhanaCharacter Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes
Educational Q&A
The verse highlights the moral and psychological consequence of war and wrongdoing: intense suffering can render even a powerful king speechless, showing how pride and conflict culminate in helpless grief.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Duryodhana, overwhelmed by severe pain and distress, becomes silent and is unable to continue speaking.