Shloka 48

Duryodhana’s Post-Duel Lament and Instructions (भग्नसक्थस्य विलापः)

Devanagari script

यथा मूढो भवान्‌ पूर्वमस्मिन्नर्थे समुद्यते । किमन्यत्‌ कालयोगाद्धि दिष्टमेव परायणम्‌,'भारत! जिनका चित्त कालके प्रभावसे दूषित हो जाता है, वे सब लोग मोहमें पड़ जाते हैं। जैसे कि पहले युद्धकी तैयारीके समय आपकी भी बुद्धि मोहित हो गयी थी। इसे कालयोगके सिवा और क्‍या कहा जा सकता है? भाग्य ही सबसे बड़ा आश्रय है

Transliteration

yathā mūḍho bhavān pūrvam asminn arthe samudyate | kim anyat kālayogād dhi diṣṭam eva parāyaṇam ||

Translation

جس طرح پہلے اسی معاملے میں—جنگ کی تیاری کے وقت—تم گمراہی میں جوش میں آ گئے تھے؛ اسے کالیوگ (زمانے کی کارفرمائی) کے سوا اور کیا کہا جائے؟ بے شک تقدیر ہی آخری سہارا ہے۔

Word by Word

• {'yathā': 'just as

• in the manner that', 'mūḍhaḥ': 'bewildered, deluded, foolish', 'bhavān': 'you (honorific)', 'pūrvam': 'formerly, earlier', 'asmin arthe': 'in this matter

• in this affair', 'samudyate (samudyataḥ)': 'aroused, set in motion

• stirred up/engaged', 'kim anyat': 'what else?', 'kālayogāt': 'from the conjunction/operation of Time

• due to Time’s agency', 'hi': 'indeed, for', 'diṣṭam': 'destiny, what is ordained/fated', 'eva': 'alone

• certainly', 'parāyaṇam': 'supreme resort, final refuge, ultimate recourse'}

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

• Vaiśampāyana
• Bhārata (addressed person, i.e., descendant of Bharata)