Saptasārasvata-tīrtha-prasaṅgaḥ | The Saptasārasvata Pilgrimage Account and the Maṅkaṇaka Narrative
यत्र मड़कणक: सिद्धस्तपस्तेपे महामुनि:
yatra maṅkaṇakaḥ siddhas tapaḥ tepe mahāmuniḥ, tadanantaraṃ halāyudhaḥ baladevaḥ saptasārasvata-nāmakaṃ tīrtham āyayau, yat sarasvatī-tīrthānāṃ sarvaśreṣṭham. tatra anekānekā brāhmaṇa-samudāyāḥ nyavasan. vera, iṅguda, kāśmarya (gambhārī), pākara, pippala, baheḍā, kaṅkola, palāśa, karīra, pīlu, karūṣa, bilva, āmaḍā, atimukta, pārijāta tathā sarasvatī-taṭe jātaiḥ anyaiś ca nānāvidhaiḥ vṛkṣaiḥ suśobhitaṃ tat tīrthaṃ darśanīyaṃ manoharaṃ ca. tatra bahūni kadalī-vāṭikāni santi. tasmin tīrthe vāyu-jala-phala-patra-bhakṣaṇajīvinaḥ, dantair eva ulūkhalakarma-kāriṇaḥ, aśmabhir bhinnāni phalāni bhakṣayantaḥ bahavaḥ vānaprastha-munayaḥ paripūrṇāḥ. tatra vedānāṃ svādhyāyasya gambhīrā dhvaniḥ pratidhvanati. mṛgāṇāṃ śatāni yūthāni sarvataḥ prasṛtāni. ahiṃsā-dharma-parāyaṇā manuṣyāḥ tasya tīrthasya bahu sevāṃ kurvanti. tatraiva siddhaḥ mahāmuniḥ maṅkaṇakaḥ mahattapaḥ cakāra.
وَیشَمپایَن نے کہا—جس مقام پر سِدھ مہامُنی مَنکَنَک نے سخت تپسیا کی تھی، اسی جگہ سرسوتی کے تیرتھوں میں برتر ‘سپت سارسوت’ تیرتھ پر ہلایُدھ بلدیَو آئے۔ وہاں برہمنوں کے گروہ آباد تھے؛ سرسوتی کے کنارے کے نانارنگ درختوں سے وہ آراستہ تھا، کیلے کے جھنڈوں سے بھرپور تھا، وانپرستھ مُنیوں سے معمور تھا، وید-سوادھیائے کی گمبھیر آواز سے گونجتا تھا، ہرنوں کے سینکڑوں جھنڈوں سے پھیلا ہوا تھا، اور اہنسا-دھرم پر قائم لوگ اسے کثرت سے اختیار کرتے تھے۔
वैशम्पायन उवाच
The passage elevates tīrtha-sevā (reverent engagement with sacred places) as an ethical and spiritual practice: a landscape shaped by Vedic study, austerity, and ahiṃsā becomes a living model of dharma, contrasting with violence and disorder.
Vaiśampāyana describes Baladeva’s arrival at the renowned Sarasvatī tīrtha Saptasārasvata, portraying its brāhmaṇa settlements, abundant sacred flora, ascetic residents, resonant Vedic recitation, and non-violent atmosphere, and noting that the sage Maṅkaṇaka performed great austerities there.