Saptasārasvata-tīrtha-prasaṅgaḥ | The Saptasārasvata Pilgrimage Account and the Maṅkaṇaka Narrative
तथाश्मकुट्टैवनियैर्मुनिभिर्बहुभिववतम् । स्वाध्यायघोषसंघुष्ट मृगयूथशताकुलम्
tathāśmakūṭṭaivanijair munibhir bahubhir āvṛtam | svādhyāyaghoṣasaṃghuṣṭaṃ mṛgayūthaśatākulam || tad-anantaraṃ halāyudhaḥ baladevājī saptasārasvata-nāmakaṃ tīrtham ājagāma, yat sarasvatī-tīrtheṣu śreṣṭhatamam | tatra bahavo brāhmaṇa-saṃghā nivasanty āsan | vera-iṅguda-kāśmarya (gambhārī)-pākara-pippala-bibhitaka-kaṅkola-palāśa-karīra-pīlu-karūṣa-bilva-āmrāṭaka-atimukta-pārijāta-prabhṛtibhiḥ sarasvatī-taṭodbhavaiś ca nānāvidhaiḥ vṛkṣaiḥ suśobhitam, darśanīyaṃ manoharaṃ ca tat tīrtham | tatra kadalī-vāṭikā bahvyaḥ | tatra vāyu-jala-phala-patra-bhakṣāḥ, dantair eva ulūkhalakarma-kāriṇaḥ, aśmabhir bhinnaphala-bhojinaś ca bahavo vānaprasthā munayaḥ paripūrṇāḥ | tatra vedānāṃ svādhyāyasya gambhīro dhvaniḥ pratidhvanati sma | mṛgāṇāṃ śataśo yūthāni sarvataḥ prasṛtāni | ahiṃsā-dharma-parāyaṇā manuṣyāḥ tat tīrtham adhikaṃ sevante sma | tatraiva siddho mahāmunir maṅkaṇako mahāntam tapaś caritavān iti |
وَیشَمپایَن نے کہا—وہ تیرتھ بہت سے رِشیوں سے بھرا ہوا تھا جو پتھروں سے جنگلی پھل کُوٹ کر اور توڑ کر گزارا کرتے تھے۔ وہاں ویدوں کے سوادھیائے کی گہری گونج سنائی دیتی تھی اور ہر سمت ہرنوں کے سینکڑوں جھنڈ پھیلے ہوئے تھے۔ اس کے بعد ہلایُدھ بلدیَو سرسوتی کے تیرتھوں میں سب سے برتر مانے جانے والے ‘سپت سارسوت’ نامی تیرتھ پر آئے۔ وہاں برہمنوں کی بڑی بڑی جماعتیں آباد تھیں۔ سرسوتی کے کنارے اُگے ہوئے ویر، اِنگُد، کاشمریہ (گمبھاری)، پاکڑ، پیپل، بِبھیتک، کنکول، پلاش، کریر، پیلو، کروش، بِلو، آمراٹک، اَتِمُکت، پاریجات اور دیگر طرح طرح کے درختوں سے وہ تیرتھ آراستہ تھا—دیکھنے میں دلکش اور دل کو موہ لینے والا۔ وہاں کیلے کے بہت سے باغ تھے۔ اس تیرتھ میں بہت سے وانپرستھ مُنی موجود تھے جو ہوا، پانی، پھل اور پتے چبا کر بسر کرتے تھے؛ جو دانتوں ہی کو اوکھلی کی طرح کام میں لاتے تھے؛ اور جو پتھروں سے چیرے ہوئے پھل کھاتے تھے۔ ویدوں کے مطالعے کی گمبھیر آواز وہاں گونجتی تھی؛ ہرنوں کے جھنڈ ہر طرف پھیلے تھے۔ اہنسا کے دھرم پر قائم نیک لوگ اس تیرتھ کی کثرت سے زیارت کرتے تھے۔ اسی مقام پر سِدھ مہامُنی مَنکَنَک نے عظیم تپسیا کی تھی۔
वैशम्पायन उवाच
The passage elevates tīrtha-life as an ethical and spiritual ideal: non-violence (ahiṃsā), disciplined learning (svādhyāya), and austerity (tapas) create a community where humans, sages, and wildlife coexist without fear, making the place ‘foremost’ not merely by geography but by conduct.
Vaiśampāyana describes a Sarasvatī pilgrimage site—Saptasārasvata—just as Baladeva arrives there. The scene is painted with hermit-sages living on simple forest fare, constant Vedic recitation, abundant deer herds, and the memory of the great sage Maṅkaṇaka’s austerities performed at that very tīrtha.