Shloka 6
अध्याय ९ — दुर्योधनस्य अन्त्यावस्था, विलापः, तथा सौप्तिक-प्रतिवृत्तम्
Duryodhana’s Final Condition, Lamentation, and the Night’s Report
राजेन्द्र! उन्होंने देखा कि राजाकी जाँचें टूट गयी हैं। ये बड़े कष्टसे प्राण धारण करते हैं। इनकी चेतना लुप्त-सी हो गयी है और ये अपने मुँहसे पृथ्वीपर खून उगल रहे हैं। इन्हें चट कर जानेके लिये बहुत-से भयंकर दिखायी देनेवाले हिंसक जीव और कुत्ते चारों ओरसे घेरकर आसपास ही खड़े हैं। ये अपनेको खा जानेकी इच्छा रखनेवाले उन हिंसक जन्तुओंको बड़ी कठिनाईसे रोकते हैं। इन्हें बड़ी भारी पीड़ा हो रही है, जिसके कारण ये पृथ्वीपर पड़े-पड़े छटपटा रहे हैं ।। त॑ शयानं तथा दृष्टवा भूमौ सुरुधिरोक्षितम् । हतशिष्टास्त्रयो वीरा: शोकार्ता: पर्यवारयन्
taṁ śayānaṁ tathā dṛṣṭvā bhūmau surudhirokṣitam | hataśiṣṭās trayo vīrāḥ śokārtāḥ paryavārayan ||
سنجے نے کہا—اے راجندر! انہوں نے دیکھا کہ بادشاہ کی رانیں ٹوٹ چکی ہیں؛ وہ بڑی مشقت سے جان سنبھالے ہوئے ہے، ہوش گویا جاتا رہا ہے، اور وہ اپنے منہ سے زمین پر خون اُگل رہا ہے۔ اسے چٹ کر جانے کے لیے خوفناک درندے اور کتے چاروں طرف سے گھیر کر قریب ہی کھڑے ہیں۔ وہ اپنے آپ کو کھا جانے کی خواہش رکھنے والے اُن جانوروں کو بڑی دشواری سے روکے ہوئے ہے؛ شدید درد کے باعث وہ زمین پر پڑا تڑپ رہا ہے۔ اسے یوں خون میں لتھڑا ہوا زمین پر پڑا دیکھ کر، غم سے نڈھال باقی بچے تینوں بہادر اس کے گرد کھڑے ہو گئے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical aftermath of war: survival does not equal triumph. The remaining warriors are overwhelmed by grief, suggesting that violence leaves moral and emotional devastation even for those who endure.
Sañjaya describes a fallen figure lying on the ground, soaked in blood. Three warriors who have survived the slaughter gather around him, distressed and sorrowful, marking a grim battlefield aftermath.