Shloka 69
Sauptika Parva, Adhyaya 8 — Dhṛṣṭadyumna-vadha and the Camp’s Nocturnal Rout
कालीं रक्तास्यनयनां रक्तमाल्यानुलेपनाम् | रक्ताम्बरधरामेकां पाशहस्तां कुटुम्बिनीम्,उस समय पाण्डवपक्षके योद्धाओंने मूर्तिमती कालरात्रिको देखा, जिसके शरीरका रंग काला था, मुख और नेत्र लाल थे। वह लाल फूलोंकी माला पहने और लाल चन्दन लगाये हुए थी। उसने लाल रंगकी ही साड़ी पहन रखी थी। वह अपने ढंगकी अकेली थी और हाथमें पाश लिये हुए थी। उसकी सखियोंका समुदाय भी उसके साथ था। वह गीत गाती हुई खड़ी थी और भयंकर पाशोंद्वारा मनुष्यों, घोड़ों एवं हाथियोंको बाँधकर लिये जाती थी
kālīṁ raktāsyanayanāṁ raktamālyānulepanām | raktāmbaradharām ekāṁ pāśahastāṁ kuṭumbinīm ||
اس وقت پاندو پکش کے یودھاؤں نے مجسّم کالراتری کو دیکھا—جس کا رنگ سیاہ تھا، مگر منہ اور آنکھیں خونیں سرخ تھیں۔ وہ سرخ پھولوں کی مالا پہنے، سرخ چندن کا لیپ کیے اور سرخ لباس دھارے ہوئے تھی۔ وہ اپنی ہی طرح کی اکیلی، پراسرار، ہاتھ میں پاش (رسی) لیے، اپنی سہیلیوں کے جھنڈ کے ساتھ کھڑی تھی۔ وہ گیت گاتی کھڑی تھی اور ہولناک پاشوں سے انسانوں، گھوڑوں اور ہاتھیوں کو باندھ کر ساتھ لیے جاتی تھی۔
संजय उवाच
Educational Q&A
When warfare descends into adharma, its consequences are portrayed as inevitable and supra-human: Death/Time (Kālarātri) ‘binds’ beings like a noose, emphasizing karmic ripening and the collapse of moral restraint.
In Sañjaya’s report, the warriors perceive a terrifying embodied figure—Kālarātri—marked by red eyes and mouth, red adornments and clothing, holding a noose and accompanied by attendants. The apparition functions as a portent that many lives are about to be taken and that the night’s violence is under the shadow of inexorable death.