Shloka 32
यमसभावर्णनम् (Yamasabhā-varṇanam) — Nārada’s Description of Dharmarāja’s Assembly
कालस्य नयने युक्ता यमस्य पुरुषाश्न ये । तस्यां शिंशपपालाशास्तथा काशकुशादय: । उपासते धर्मराजं मूर्तिमन््तो जनाधिप,अगस्त्य, मतंग, काल, मृत्यु, यज्ञकर्ता, सिद्ध, योगशरीरधारी, अग्निष्वात्त पितर, फेनप, ऊष्मप, स्वधावान्, बर्हिषद् तथा दूसरे मूर्तिमान् पितर, साक्षात् कालचक्र (संवत्सर आदि कालविभागके अभिमानी देवता), भगवान् हव्यवाहन (अग्नि), दक्षिणायनमें मरनेवाले तथा सकामभावसे दुष्कर (श्रमसाध्य) कर्म करनेवाले मनुष्य, जनेश्वर कालकी अआज्ञामें तत्पर यमदूत, शिंशप एवं पलाश, काश और कुश आदिके अभिमानी देवता मूर्तिमान् होकर उस सभामें धर्मराजकी उपासना करते हैं
nārada uvāca | kālasya nayane yuktā yamasya puruṣāśn ye | tasyāṃ śiṃśapapālāśās tathā kāśakuśādayaḥ | upāsate dharmarājaṃ mūrtimanto janādhipa |
نارد نے کہا—اے جَنادھِپ! وہ بھی وہاں ہیں جو ‘کال کی آنکھیں’ مقرر کیے گئے ہیں، اور وہ بھی جو یم کے کارندے کہلاتے ہیں۔ نیز شِمشپا اور پلاش کے درختوں کے، اور کاس و کُش وغیرہ گھاسوں کے ادھِشٹھاتا دیوتا بھی مجسّم ہو کر اُس سبھا میں قائم ہیں۔ یہ سب دھرمراج ویوسوت یم کی تعظیم و عبادت کرتے ہیں۔ اس منظر سے ظاہر ہوتا ہے کہ اگرچہ عالم کا نظم کَال اور یم کے ذریعے چلتا ہے، مگر ان کا بھی اعلیٰ سہارا دھرم ہی ہے—اسی لیے وہ دھرم کے حضور ہمیشہ سرنگوں ہیں۔
नारद उवाच
Educational Q&A
Even Time and Death—forces that seem absolute—are portrayed as subordinate to and reverent toward Dharma (righteous order). The verse frames ethical law as the governing principle that even cosmic executors must honor.
Narada describes an assembly where Dharmarāja is worshipped by the agents of Yama and by embodied presiding powers associated with trees and sacred grasses, emphasizing the grandeur and authority of Dharma in that court.