Shloka 13
Kuntī’s Consolation to Draupadī and Lament for the Dispossessed Pandavas (सभा पर्व, अध्याय 70)
भीमसेनने कहा--यदि ये महामना धर्मराज युधिष्छिर हमारे पितृतुल्य तथा इस पाण्डुकुलके स्वामी न होते तो हम कौरवोंका यह अत्याचार कदापि सहन नहीं करते ।। ईशो नः पुण्यतपसां प्राणानामपि चेश्वर: । मन्यतेडजितमात्मानं यद्येष विजिता वयम्,ये हमारे पुण्य, तप और प्राणोंके भी प्रभु हैं। यदि ये द्रौपदीको दाँवपर लगानेसे पूर्व अपनेको हारा हुआ नहीं मानते हैं तो हम सब लोग इनके द्वारा दाँवपर रखे जानेके कारण हारे जा चुके हैं। यदि मैं हारा गया न होता तो अपने पैरोंसे पृथ्वीका स्पर्श करनेवाला कोई भी मरणथधर्मा मनुष्य द्रौपदीके इन केशोंको छू लेनेपर मेरे हाथसे जीवित नहीं बच सकता था। राजाओ! परिघके समान मोटी और गोलाकार मेरी इन विशाल भुजाओंकी ओर तो देखो। इनके बीचमें आकर इन्द्र भी जीवित नहीं बच सकता
bhīmasena uvāca—yadi te mahāmanā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ asmākaṃ pitṛtulyaḥ tathā ca asya pāṇḍukulasyādhīśo na syāt, tarhi vayaṃ kauravāṇāṃ ayam atyācāraṃ kadāpi na sahyema. īśo naḥ puṇyatapasāṃ prāṇānām api ceśvaraḥ; manyate ’jitam ātmānaṃ yady eṣa, vijitā vayam. yadi eṣa draupadīṃ dāve niveśayituṃ pūrvam ātmānaṃ na parājitaṃ manyate, tarhi vayam asya dāve nidhāpitāḥ santo vijitā eva. yady ahaṃ na vijitaḥ syām, tarhi pādābhyāṃ pṛthivīṃ spṛśan kaścid api martyadharmā manuṣyo draupadyāḥ keśān spṛṣṭvā mama hastāt jīvann na mucyeta. rājānaḥ, parighasadṛśāḥ sthūlā vṛttākārāś ca mama etā mahābāhavaḥ paśyata; etayoḥ madhye praviśya indro ’pi jīvann na mucyeta.
بھیم نے کہا—اگر یہ عالی ہمت دھرم راج یُدھشٹھِر، جو ہمارے لیے باپ کے مانند ہیں اور پانڈو کُل کے مالک ہیں، ایسے نہ ہوتے تو ہم کوروؤں کا یہ ظلم کبھی برداشت نہ کرتے۔ وہ ہمارے پُنّیہ، تپسیا اور ہماری جانوں کے بھی مالک ہیں۔ اگر دروپدی کو داؤ پر رکھنے سے پہلے وہ اپنے آپ کو ہارا ہوا نہ سمجھیں، تب بھی ہم—جنہیں انہوں نے داؤ کے طور پر رکھا—پہلے ہی ہارے ہوئے شمار ہو چکے ہیں۔ اگر میں ہارا نہ ہوتا تو زمین پر چلنے والا کوئی بھی فانی، جو پانچالی کے ان گیسوؤں کو چھوتا، میرے ہاتھوں سے زندہ نہ بچتا۔ اے راجاؤ، میری ان عظیم بازوؤں کو دیکھو—لوہے کے ڈنڈوں کی طرح موٹے اور گول؛ ان کے بیچ آ کر شتکرتو اندَر بھی زندہ نہ چھوٹتا۔
भीमसेन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the tension between righteous restraint and righteous anger: Bhima’s fury is checked only by reverence for Yudhishthira’s authority and dharmic position, yet the moral gravity of Draupadi’s humiliation is presented as an offense that demands accountability.
In the aftermath of the dice-game humiliation, Bhima addresses the assembled kings, condemning the Kauravas’ outrage and asserting that only Yudhishthira’s status as their lord prevents immediate violent retaliation; he declares that, had he not been rendered ‘defeated’ by the wager, no one who touched Draupadi’s hair would have survived.