Shloka 17
मैं तो धर्मका स्वरूप सूक्ष्म और गहन होनेके कारण तथा इस धर्मनिर्णयके कार्यके अत्यन्त गुरुतर होनेसे तुम्हारे इस प्रश्नका निश्चितरूपसे यथार्थ विवेचन नहीं कर सकता ।। नूनमन्त: कुलस्यायं भविता नचिरादिव । तथा हि कुरव: सर्वे लोभमोहपरायणा:,अवश्य ही बहुत शीघ्र इस कुलका नाश होनेवाला है; क्योंकि समस्त कौरव लोभ और मोहके वशीभूत हो गये हैं
bhīṣma uvāca | ahaṁ tu dharmasya svarūpaṁ sūkṣmaṁ gahanaṁ ca, dharmanirṇayasya cāsya kāryasya atyanta-gurutvāt, tava praśnasya niścitarūpeṇa yathārthaṁ vivecanaṁ na śaknomi || nūnam antaḥkulasya ayaṁ bhavitā na cirād iva | tathā hi kuravaḥ sarve lobha-moha-parāyaṇāḥ ||
بھیشم نے کہا—دھرم کی حقیقی ماہیت نہایت باریک اور گہری ہے، اور اس دھرم-نِرنَے کا کام بھی حد درجہ بھاری ہے؛ اس لیے میں تمہارے سوال کی قطعی اور پوری طرح درست توضیح نہیں کر سکتا۔ مگر یہ یقینی سا دکھائی دیتا ہے کہ اس خاندان کا انجام بہت جلد آنے والا ہے؛ کیونکہ تمام کورو لالچ اور فریبِ نفس کے تابع ہو چکے ہیں۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma is not always straightforward: its true nature can be subtle and difficult to judge, especially in high-stakes conflicts. When leaders and a community become dominated by greed (lobha) and delusion (moha), ethical discernment collapses and collective ruin becomes imminent.
In the Sabha Parva’s tense court context, Bhishma responds to an ethical question by admitting the difficulty of giving a definitive ruling on dharma. He then warns that the Kuru house is heading toward near-term destruction because the Kurus have surrendered to greed and delusion.