Previous Verse
Next Verse

Shloka 243

मौसलपर्व — अध्याय ८

Arjuna’s evacuation of Dvārakā, Vasudeva’s rites, and the caravan’s crisis

उपदेष्ठूं मम श्रेयो भवानहति सत्तम । सर्वव्यापी भगवान्‌ श्रीकृष्ण अन्तर्धान हो गये, यह बात सुनते ही मुझे सम्पूर्ण दिशाओंका ज्ञान भूल जाता है। मेरे भी जाति-भाइयोंका नाश तो पहले ही हो गया था, अब मेरा पराक्रम भी नष्ट हो गया; अतः शून्यहृदय होकर इधर-उधर दौड़ लगा रहा हूँ। संतोंमें श्रेष्ठ महर्ष] आप कृपा करके मुझे यह उपदेश दें कि मेरा कल्याण कैसे होगा?

Arjuna uvāca | upadeṣṭuṁ mama śreyo bhavān arhati sattama | sarvavyāpī bhagavān śrīkṛṣṇaḥ antardhānaṁ gata iti śrutvā mama sarvā diśo jñānaṁ vismṛtaṁ bhavati | mama api jāti-bhrātṝṇāṁ nāśaḥ pūrvam eva jātaḥ, idānīṁ ca me parākramaḥ naṣṭaḥ; ataḥ śūnya-hṛdayaḥ san itas-tatas dhāvāmi | santoṁ-śreṣṭha maharṣe, bhavān kṛpayā me upadiśatu—kathaṁ me kalyāṇaṁ syāt ||

ارجن نے کہا—اے نیکوں میں برتر! میرے حقیقی بھلے کی تعلیم دینے کے لائق آپ ہی ہیں۔ جب میں نے سنا کہ ہمہ گیر بھگوان شری کرشن نظروں سے اوجھل ہو گئے ہیں تو گویا میری سمتوں کی پہچان جاتی رہی۔ میرے اپنے قبیلے کے بھائیوں کی ہلاکت تو پہلے ہی ہو چکی تھی، اب میرا پرाकرم بھی ماند پڑ گیا ہے۔ خالی دل لیے میں ادھر اُدھر بھٹکتا دوڑ رہا ہوں۔ اے مہارشی، پاکیزہ لوگوں میں پیشوا! کرم فرما کر بتائیے—میرا کلیان کیسے ہوگا؟

उपदेष्टुम्to instruct
उपदेष्टुम्:
Karma
TypeVerb
Rootउपदिश्
Formतुमुन् (infinitive), परस्मैपदी/उभयपदी (contextual)
ममof me / my
मम:
Sampradana
TypePronoun
Rootअस्मद्
Formcommon, षष्ठी, एकवचन
श्रेयःwelfare, highest good
श्रेयः:
Karma
TypeNoun
Rootश्रेयस्
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
भवान्you (honorific)
भवान्:
Karta
TypePronoun
Rootभवत्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अर्हतिis fit / deserves
अर्हति:
TypeVerb
Rootअर्ह्
Formलट् (वर्तमान), प्रथम, एकवचन, परस्मैपद
सत्तमO best of the good
सत्तम:
TypeNoun
Rootसत्तम
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

अर्जुन उवाच

A
Arjuna
Ś
Śrī Kṛṣṇa
M
Maharṣi (unnamed sage addressed)

Educational Q&A

Arjuna’s plea centers on śreyas—true welfare beyond immediate emotion. The verse frames ethical-spiritual recovery as requiring guidance from a realized sage when personal strength and worldly supports collapse, especially after the Lord’s withdrawal.

In the Mausala Parva’s aftermath, Arjuna hears that Śrī Kṛṣṇa has vanished. Already devastated by the loss of his kinsmen, he now feels his heroic power fail and becomes disoriented. He turns to a great seer for compassionate instruction on how to attain his ultimate good.