Shloka 81
सर्वदेवगणाश्चापि सर्वभूतानि यानि च । अनयोस्तु प्रभावेण वर्तते निखिलं जगत्,देवलोक अथवा मनुष्यलोकमें कोई भी इन दोनोंकी समानता करनेवाला नहीं है। देवता, ऋषि और चारणोंके साथ तीनों लोक, समस्त देवगण और सम्पूर्ण भूत इनके ही नियन्त्रणमें रहनेवाले हैं। इन्हींके प्रभावसे सम्पूर्ण जगत् अपने-अपने कर्माँमें प्रवृत्त होता है
sañjaya uvāca | sarvadevagaṇāś cāpi sarvabhūtāni yāni ca | anayostu prabhāveṇa vartate nikhilaṃ jagat | devaloke athavā manuṣyaloke ko'pi na tayor upamāṃ kartum arhati | devatā ṛṣayaś ca cāraṇāś ca tribhir lokaiḥ sārdhaṃ sarvadevagaṇāḥ samastabhūtāni ca etayor eva niyantraṇe vartante | etayor eva prabhāvena samastaṃ jagat sve sve karmasu pravartate |
تمام دیوتاؤں کے گروہ اور جتنے بھی جاندار ہیں—یہ سارا جہان انہی دو کے اثر سے چلتا ہے۔ دیوتاؤں کی دنیا ہو یا انسانوں کی، ان کے برابر کوئی نہیں؛ دیو، رشی اور چارنوں سمیت تینوں لوک ان کی حکمرانی میں ہیں، اور انہی کے اثر سے ہر ایک اپنے اپنے مقررہ عمل کی طرف مائل ہوتا ہے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse asserts a vision of cosmic hierarchy: extraordinary leaders (the ‘two’ being praised in context) possess such prabhāva that gods, sages, celestial beings, and all creatures fall within their sphere of governance, and the world’s activity proceeds accordingly—linking authority with the maintenance of order (dharma) and the momentum of karma.
Sañjaya, narrating events to Dhṛtarāṣṭra, offers a eulogistic assessment: he describes two principal figures as unmatched in both divine and human realms, emphasizing that the three worlds and all beings are, as it were, compelled or guided by their influence—heightening the epic’s sense of awe around the central combatants and their world-shaping roles.