कृष्णेन अर्जुनस्य प्रोत्साहनम् — Kṛṣṇa’s Exhortation to Arjuna
Prelude to Karṇa’s Slaying
नरेश्वर! हाथी हाथियोंसे भिड़कर अपने दाँतोंसे परस्पर पीड़ा दे रहे थे। दाँतोंकी चोटसे घायल हो खूनसे भीगे शरीरवाले हाथी गेरूके रंगसे मिले हुए जलका स्रोत बहानेवाले झरनोंसे युक्त धातुमण्डित पर्वतोंके समान शोभा पाते थे ।। तोमरान् सादिभिर्मुक्तान् प्रतीपानास्थितान् बहून् । हस्तैर्विचेरुस्ते नागा बभज्जुश्वापरे तथा
sañjaya uvāca |
nareśvara! hāthī hāthiyoṃ se bhiḍakara apane dāṃtoṃ se paraspara pīḍā de rahe the | dāṃtoṃ kī coṭa se ghāyala ho khūna se bhīge śarīra-vāle hāthī gerū ke raṅga se mile hue jala-kā srota bahāne-vāle jharnoṃ se yukta dhātu-maṇḍita parvatoṃ ke samāna śobhā pāte the ||
tomarān sādibhir muktān pratīpān āsthitān bahūn |
hastair vicerus te nāgā babhajjuś cāpare tathā ||
سنجے نے کہا—اے نریشور! ہاتھی ہاتھیوں سے ٹکرا کر اپنے دانتوں سے ایک دوسرے کو اذیت پہنچا رہے تھے۔ دانتوں کی ضرب سے زخمی اور خون میں تر وہ گج گेरُو رنگ میں رنگے، دھات کی لکیروں سے آراستہ اور پہلوؤں سے چشمے و آبشاریں بہاتے پہاڑوں کی مانند جلوہ گر تھے۔ دشمنوں کی طرف سے پھینکے گئے بہت سے تومر اور دوسرے ہتھیار وہ اپنی سونڈ سے پکڑ کر میدانِ جنگ میں گھومتے رہے، اور کچھ کو توڑ پھوڑ بھی ڈالا۔
संजय उवाच
The verse underscores the brutal cost of war: even mighty beings like war-elephants become instruments and victims of violence. It implicitly cautions that martial prowess and battlefield splendor are inseparable from suffering, a recurring ethical tension in the Mahābhārata’s treatment of kṣatriya-dharma.
Sañjaya describes close combat among war-elephants: they gore each other with tusks, bleed heavily, and appear like ore-streaked mountains with flowing springs. They also use their trunks to catch or fend off hurled tomara-spears and other weapons, breaking many of them.