Shloka 59
अर्जुनस्य द्रोणिप्रतिघातः कर्णोपसर्पणं च
Arjuna Checks Droṇaputra; Karṇa Advances
(प्रतीच्यां दिशि तं दृष्टवा प्राच्यां पश्याम लाघवात् । न तं पश्याम राजेन्द्र क्व नु कर्णोड्धितिष्ठति ।। राजेन्द्र! हमलोग एक ही क्षणमें कर्णको पश्चिम दिशामें देखकर उसकी फुर्तीके कारण उसे पूर्व दिशामें भी देखते थे। इस समय कर्ण कहाँ खड़ा है, यह हमलोग नहीं देख पाते थे। इषूनेव सम पश्यामो विनिकीर्णान् समन्ततः । छादयानान् दिशो राजज्शलभानामिव व्रजान् ।।) राजन! सब ओर बिखरे हुए उसके बाण ही हमें दिखायी देते थे, जो टिड्डीदलोंके समान सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित किये रहते थे। द्यौर्वियद्धूर्दिशश्वैव प्रपूर्णा निशितैः शरै: । अरुणाभ्रावृताकारं तस्मिन् देशे बभौ वियत्,च्ुलोक, आकाश, भूमि और सम्पूर्ण दिशाएँ पैने बाणोंसे खचाखच भर गयी थीं। उस प्रदेशमें आकाश अरुण रंगके बादलोंसे ढका हुआ-सा जान पड़ता था
sañjaya uvāca |
pratīcyāṃ diśi taṃ dṛṣṭvā prācyāṃ paśyāma lāghavāt |
na taṃ paśyāma rājendra kva nu karṇoddhitiṣṭhati ||
iṣūn eva sma paśyāmo vinikīrṇān samantataḥ |
chādayānān diśo rājac chalabhānām iva vrajān ||
dyaur viyad bhūr diśaś caiva prapūrṇā niśitaiḥ śaraiḥ |
aruṇābhrāvṛtākāraṃ tasmin deśe babhau viyat ||
سنجے نے کہا—اے راجندر! ہم نے اسے مغربی سمت میں دیکھا، مگر اس کی بے مثال تیزی کے سبب ہمیں یوں لگا کہ مشرق میں بھی کرن ہی دکھائی دے رہا ہے۔ اب تو ہم اسے پہچان ہی نہیں پا رہے—آخر کرن کہاں کھڑا ہے؟ ہمیں تو بس اس کے تیر ہر طرف بکھرے ہوئے نظر آتے ہیں، جو ٹڈی دل کی طرح تمام سمتوں کو ڈھانپ لیتے ہیں۔ آسمان، فضا، زمین اور سبھی جہات نوکیلے تیروں سے ٹھس بھری ہوئی تھیں؛ اس خطّے میں آسمان گویا سرخی مائل بادلوں کے پردے میں چھپا ہوا دکھائی دیتا تھا۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how martial prowess can overwhelm ordinary perception: in war, speed and force create confusion, and the visible ‘truth’ becomes the consequence of action (arrows filling the sky) rather than the actor’s location. Ethically, it hints at the dehumanizing scale of battle—nature-like imagery (locust swarms, clouded sky) shows violence becoming an environment that engulfs all directions.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Karṇa’s rapid movement makes him seem to appear in opposite directions at once; soon he cannot be seen at all. Only the spread of Karṇa’s arrows is visible, so dense that the sky and quarters look covered, as if by reddish clouds.