Shloka 16
Adhyāya 36: Ghora-yuddha-varṇanam
A Clinical Description of the Intensified Engagement
युद्धस्थलमें अत्यन्त बलवान् नरेशोंको सारथि, रथ और हाथियोंसहित शत्रुओंद्वारा मारा गया देखकर भी महान् अस्त्रवेत्ता ब्राह्मणशिरोमणि आचार्य द्रोणने रणभूमिमें समस्त शत्रुओंका वध क्यों नहीं कर डाला? ।। स संस्मरन् द्रोणमहं महाहवे ब्रवीमि सत्यं कुरवो निबोधत । न वा मदन्य: प्रसहेद् रणे<र्जुन॑ समागतं मृत्युमिवोग्ररूपिणम्,“अतः महासमरमें मारे गये द्रोणाचार्यका स्मरण करके मैं सत्य कहता हूँ, कौरवो! तुमलोग ध्यान देकर सुनो। मेरे सिवा दूसरा कोई रणभूमिमें अर्जुनका वेग नहीं सह सकता। वे सामने आये हुए भयानक रूपधारी मृत्युके समान हैं
yuddhasthale atyanta-balavān nareśān sārathi-ratha-hasti-sahitān śatrubhir māritān dṛṣṭvāpi mahān astravettā brāhmaṇa-śiromaṇir ācāryo droṇo raṇabhūmau samastān śatrūn kathaṁ na vyapātayat? sa saṁsmaran droṇam ahaṁ mahāhave bravīmi satyaṁ kuravo nibodhata | na vā mad-anyaḥ prasahed raṇe 'rjunam samāgataṁ mṛtyum ivogra-rūpiṇam ||
سنجے نے کہا—میدانِ جنگ میں دشمن کے ہاتھوں نہایت زورآور بادشاہوں کو، سارَتھی، رتھ اور ہاتھیوں سمیت، قتل ہوتے دیکھ کر بھی عظیم اسلحہ شناس، برہمنوں کے تاج، آچاریہ درون نے رن بھومی میں سب دشمنوں کا وِناش کیوں نہ کر ڈالا؟ مہا سمر میں مارے گئے دروناچاریہ کو یاد کر کے میں سچ کہتا ہوں—اے کوروو! توجہ سے سنو: میرے سوا کوئی رن میں ارجن کے زور کو برداشت نہیں کر سکتا۔ وہ جب آگے بڑھتا ہے تو ہولناک صورت والے موت ہی کی مانند ہوتا ہے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the overwhelming, almost inevitable force of a supreme warrior in war: Arjuna’s advance is portrayed as ‘Death’ itself, suggesting that even great masters like Drona were constrained—by circumstance, strategy, and the limits of human agency—despite their skill.
Sanjaya addresses the Kauravas, reflecting on Drona’s fall and responding to the implied question of why Drona did not annihilate all enemies. He asserts that Arjuna’s battlefield momentum is so terrifying that virtually no one can withstand him.