Shloka 16
धृतराष्ट्रस्य मूर्च्छा तथा द्रोणविषयकप्रश्नाः
Dhṛtarāṣṭra’s Fainting and Questions Concerning Droṇa
रथे वातजवा युक्ता: सर्वशस्त्रातिगा रणे । बलिनो ह्वेषिणो दान्ता: सैन्धवा: साधुवाहिन:,जिनके रंग लाल थे, जो विशाल एवं दृढ़ शरीरवाले थे, जिन्हें सोनेकी जालियोंसे आच्छादित किया जाता था, जो रथमें जोते जानेपर वायुके समान वेगसे चलते थे, संग्राममें सब प्रकारके शस्त्रोंद्वारा किये जानेवाले प्रहारको बचा जाते थे, जो बलवान, सुशिक्षित और रथको अच्छी तरह वहन करनेवाले थे, रणभूमिमें जो दृढ़तापूर्वक डटे रहते और जोर- जोरसे हिनहिनाते थे, धनुषोंकी टंकारके साथ होनेवाली बाणवर्षा तथा अस्त्र-शस्त्रोंके आधघातको सहन करनेमें समर्थ एवं शत्रुओंको जीतनेका उत्साह रखनेवाले थे, जो पीड़ा तथा श्वासको जीत चुके थे, वे सिन्धुदेशीय घोड़े युद्ध-स्थलमें चिग्घाड़ते हुए हाथियों और शंखों एवं नगाड़ोंकी आवाजसे घबराये तो नहीं थे?
rathē vātajavā yuktāḥ sarvaśastrātigā raṇē | balinō hvēṣiṇō dāntāḥ saindhavāḥ sādhuvāhinaḥ ||
دھرتراشٹر نے کہا— رتھوں میں جتے ہوئے، ہوا کی طرح تیز، جنگ میں ہر طرح کے ہتھیاروں کے وار سے بچ نکلنے والے—وہ سندھ کے گھوڑے، جو طاقتور، خوب تربیت یافتہ، سدھے ہوئے اور رتھ کو اچھی طرح سنبھالنے والے تھے—کیا وہ میدانِ جنگ میں سلامت رہے؟ کیا ان کا حوصلہ قائم رہا؟
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical and practical importance of discipline and training in war: strength must be governed by control (dānta) and proper function (sādhu-vāhina). It also reflects a ruler’s concern for the readiness and steadiness of his forces amid the moral and physical chaos of battle.
Dhṛtarāṣṭra questions Sañjaya about the condition and performance of the Sindhu-bred chariot-horses—whether they remained swift, steady, and unshaken by weapon-strikes and the terrifying sounds of combat—indicating intense concern for the battle’s momentum and his side’s military capability.