Shloka 96
भीष्मस्य मध्याह्नयुद्धवर्णनम् / Mid-day Battle Description: Bhīṣma Engaged by the Pāñcālas
निन्दामि भृशमात्मानं धिगस्तु क्षत्रजीविकाम् । 'युधिष्ठिरने आधा राज्य अथवा पाँच गाँव माँगे थे, परंतु दुर्बुद्धि दुर्योधनने उनकी माँग पूरी नहीं की। आज क्षत्रिय वीरोंको रणभूमिमें सोते देख मैं सबसे अधिक अपनी निन्दा करता हूँ। क्षत्रियोंकी इस जीविकाको धिक्कार है,इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि अष्टमदिवसयुद्धावहारे षण्णवतितमो<ध्याय:
sañjaya uvāca |
nindāmi bhṛśam ātmānaṃ dhig astu kṣatrajīvikām |
yudhiṣṭhireṇa ardhaṃ rājyaṃ athavā pañca grāmān yācitaṃ, parantu durbuddhinā duryodhanena sā yācanā na pūritā |
adya kṣatriyavīrān raṇabhūmau śayānān dṛṣṭvā ahaṃ sarvebhyaḥ adhikaṃ svām eva nindāmi |
kṣatriyāṇām asyā jīvikāyāḥ dhig astv iti ||
میں اپنے آپ کو سخت ملامت کرتا ہوں؛ دھت ہے اس کشتریہ کی روزی پر! یُدھشٹھِر نے آدھا راج—یا محض پانچ گاؤں—مانگے تھے، مگر بدعقل دُریودھن نے وہ درخواست بھی پوری نہ کی۔ آج میدانِ جنگ میں بہادر کشتریوں کو گرا پڑا دیکھ کر میں سب سے بڑھ کر اپنے آپ ہی کو ملامت کرتا ہوں؛ دھت ہے اس جنگی پیشے پر۔
संजय उवाच
Educational Q&A
Even a small refusal driven by pride and bad counsel can unleash vast, irreversible suffering; the verse frames war as a morally corrosive ‘livelihood’ and highlights remorse at witnessing its human cost.
Sanjaya, reporting the war to Dhṛtarāṣṭra, reflects on how Yudhiṣṭhira’s modest peace terms (half the kingdom or five villages) were rejected by Duryodhana, and he laments upon seeing warriors slain on the battlefield.