Previous Verse
Next Verse

Shloka 11

Droṇa–Arjuna Yuddha; Trigarta-Āvaraṇa; Bhīmasena Gajānīka-bheda

Droṇa and Arjuna Engage; Trigarta Containment; Bhīma Breaks the Elephant Corps

' आत्मा रक्ष्यो रणे तात सर्वावस्थास्वरिंदम । धर्मराजेन संग्रामस्त्वया कार्य: सदानघ,कथयामास दुर्धर्षो विनि:श्वस्य पुनः पुनः । संजय कहते हैं--महाराज! शत्रुओंको संताप देनेवाला राजा दुर्योधन उस महान्‌ युद्धमें एक राक्षसके द्वारा प्राप्त हुई अपनी पराजयको नहीं सह सका। उसने गंगानन्दन भीष्मजीके पास जाकर उन्हें विनीतभावसे प्रणाम करनेके पश्चात्‌ सारा वृत्तान्त यथावत्‌ रूपसे कह सुनाया। उस दुर्धर्ष वीरने बारंबार लम्बी साँस खींचकर घटोत्कचकी विजय और अपनी पराजयकी कथा कही “तात! शत्रुदमन! तुम युद्धमें सदा अपनी रक्षा करो। अनघ! तुम्हें सदा धर्मराज युधिष्ठिरसे ही संग्राम करना चाहिये

sañjaya uvāca | ātmā rakṣyo raṇe tāta sarvāvasthā-svarindama | dharmarājena saṅgrāmas tvayā kāryaḥ sadānagha | kathayāmāsa durdharṣo viniḥśvasyā punaḥ punaḥ |

“اے بیٹے، اے دشمن کو دبانے والے! جنگ میں ہر حالت میں اپنی حفاظت کرو۔ اے بے عیب! تمہیں ہمیشہ دھرم راج یدھشٹھِر ہی کے ساتھ جنگ کرنی چاہیے۔”

आत्माself
आत्मा:
Karta
TypeNoun
Rootआत्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
रक्ष्यःto be protected / must be protected
रक्ष्यः:
Karma
TypeAdjective
Rootरक्ष्
FormMasculine, Nominative, Singular, Gerundive (future passive participle), -ya
रणेin battle
रणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरण
FormMasculine, Locative, Singular
तातdear one / son (address)
तात:
TypeNoun
Rootतात
FormMasculine, Vocative, Singular
सर्वावस्थाin every condition/state
सर्वावस्था:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसर्व + अवस्था
FormFeminine, Locative, Singular
स्वरिंदमsubduer of foes (lit. subduer of 'svara'/enemies as used in epic epithet)
स्वरिंदम:
TypeAdjective
Rootस्वर + इन्दम
FormMasculine, Vocative, Singular
धर्मराजेनwith Dharmaraja (Yudhishthira)
धर्मराजेन:
Karana
TypeNoun
Rootधर्मराज
FormMasculine, Instrumental, Singular
संग्रामःbattle
संग्रामः:
Karta
TypeNoun
Rootसंग्राम
FormMasculine, Nominative, Singular
त्वयाby you
त्वया:
Karana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
Form—, Instrumental, Singular
कार्यःto be done / must be done
कार्यः:
Karma
TypeAdjective
Rootकृ
FormMasculine, Nominative, Singular, Gerundive (future passive participle), -ya
सदाalways
सदा:
TypeIndeclinable
Rootसदा
अनघblameless one
अनघ:
TypeAdjective
Rootअनघ
FormMasculine, Vocative, Singular
कथयामासhe related / told
कथयामास:
TypeVerb
Rootकथय्
FormPerfect (periphrastic), 3rd, Singular, Parasmaipada
दुर्धर्षःhard to assail / irresistible
दुर्धर्षः:
Karta
TypeAdjective
Rootदुर्धर्ष
FormMasculine, Nominative, Singular
विनिःश्वस्यhaving sighed / after sighing
विनिःश्वस्य:
TypeIndeclinable
Rootनि-श्वस् (वि-नि-श्वस्)
FormAbsolutive (gerund), -ya
पुनःagain
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
पुनःagain (repeatedly)
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः

संजय उवाच

S
Sanjaya
D
Duryodhana
B
Bhishma (Gangānandana)
D
Dharmaraja (Yudhisthira)
G
Ghatotkacha (implied in the accompanying narrative gloss)
K
Kurukshetra war (context)