Shloka 42
Adhyāya 86: Irāvān’s Lineage, Cavalry Clash, and the Māyā-Duel Ending in Irāvān’s Fall
पाण्डवीं समरे सेनां सम्ममर्द स कुज्जर: । यथा वनगजो राजन मृदनंश्चवरति पद्मिनीम्,राजन्! घटोत्कच अपने पौरुषके लिये विख्यात, पराक्रमी, शूरवीर था। वरुण और यमराज भी उस वीरको समरभूमिमें परास्त नहीं कर सकते थे। उसीको वहाँ रणक्षेत्रमें जीतकर भगदत्तका वह हाथी समरांगणमें पाण्डवसेनाका उसी प्रकार मर्दन करने लगा, जैसे वनैला हाथी सरोवरमें कमलिनीको रौंदता हुआ विचरता है
pāṇḍavīṃ samare senāṃ sammamarda sa kuñjaraḥ | yathā vanagajo rājan mṛdnann iva carati padminīm ||
سنجے نے کہا: اے راجن! جنگ میں اس ہاتھی نے پاندَووں کی فوج کو یوں کچل ڈالا جیسے جنگلی ہاتھی کنولوں سے بھرے تالاب میں روندتا ہوا پھرے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse uses a stark simile to highlight how, in war, concentrated force can devastate the vulnerable many. Ethically, it invites reflection on the cost of martial power and the fragility of life amid kṣatriya conflict.
Sañjaya reports to King Dhṛtarāṣṭra that a war-elephant is crushing the Pāṇḍava forces on the battlefield, likened to a wild elephant trampling a lotus-pond.