Shloka 11
भीष्मभीमसमागमः — Bhīṣma–Bhīma Strategic Engagement and Counsel to the King
ततः प्रभाते विमले स्वेन सैन्येन वीर्यवान्,तदनन्तर निर्मल प्रभातकी बेलामें व्यूहविशारद नरश्रेष्ठ बलवान् भीष्मने अपनी सेनाके द्वारा स्वयं ही मण्डल नामक व्यूहका निर्माण किया, जो नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सम्पन्न था
tataḥ prabhāte vimale svena sainyena vīryavān | tadanantaraṁ nirmale prabhātakī belāyāṁ vyūhaviśārado naraśreṣṭho balavān bhīṣmaḥ svayaṁ mṇḍala-nāmakaṁ vyūhaṁ nirmame, yo nānā-vidhair astra-śastraiḥ sampannaḥ ||
سنجے نے کہا— پھر صاف و شفاف صبح کے وقت، صف آرائی میں ماہر اور مردوں میں برتر، نہایت طاقتور بھیشم نے اپنی ہی فوج کے ساتھ خود ‘منڈل’ نامی جنگی ترتیب قائم کی۔ وہ طرح طرح کے ہتھیاروں اور اسلحے سے آراستہ تھی۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights disciplined leadership and strategic order in warfare: a commander must arrange forces thoughtfully and personally oversee preparedness. Ethically, it reflects the kshatriya ideal of duty-bound organization—action undertaken with resolve and competence, even amid morally complex conflict.
At daybreak, Bhishma personally organizes the Kaurava forces into the Mandala (circular) battle formation, fully armed with diverse weapons, indicating the commencement of a planned and structured day of battle.