महाव्यूहप्रवर्तनम् / Deployment of the Great Battle Arrays
आपकी सेनाओंके सेनापति अस्त्र-शस्त्रोंके ज्ञाता एवं नरवीर योद्धा थे। उनसे विधिपूर्वक अनुशासित हो रथसमूह
nānāraṅgāḥ samare tatra rājan meghairyutā vidyutaḥ khe yathaiva | vandaiḥ sthitāścāpi susamprayuktāḥ śaśakāśire dantigaṇāḥ samantāt ||
سنجے نے کہا—تمہاری فوجوں کے سالار اسلحہ و استر کے جاننے والے نر-ویر تھے۔ ان کی باقاعدہ نگرانی اور نظم کے تحت جب رتھوں کے جتھے، پیادے، ہاتھی اور گھوڑوں کے دستے میدانِ جنگ کی طرف بڑھے تو ان کے قدموں سے اٹھی گرد نے سورج کی کرنوں کو ڈھانپ لیا اور صبح کے سورج کی سی دمک دکھانے لگی۔ رتھوں اور ہاتھیوں پر نصب جھنڈے چاروں طرف ہوا کے زور سے لہرا کر بڑی شان پاتے تھے۔ اور اے راجن، جیسے بادلوں کے بیچ آسمان میں بجلی چمکتی ہے، ویسے ہی اس معرکہ گاہ میں طرح طرح کے رنگوں سے آراستہ ہاتھیوں کے ریوڑ ہر سمت درخشاں کھڑے تھے؛ خوبصورتی سے ترتیب دیے گئے اور اچھی طرح چلائے جاتے ہوئے وہ رزم گاہ کو ہیبت آمیز جلال بخش رہے تھے۔
संजय उवाच
The verse highlights how disciplined military order and dazzling outward splendor can coexist with—and even conceal—the moral gravity of impending slaughter. The imagery invites reflection on the contrast between appearance (beauty, pageantry) and consequence (destruction), a recurring ethical tension in the war narrative.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the scene on the battlefield: elephant divisions, brightly adorned and properly deployed in groups, stand shining on all sides. Their brilliance is compared to lightning flashing among clouds in the sky, emphasizing both grandeur and ominous intensity.