Shloka 3
अध्याय ८० — मध्यंदिन-रणवृत्तान्तः
Yudhiṣṭhira–Śrutāyu encounter; Cekitāna–Gautama clash; Abhimanyu pressure; Arjuna’s redeployment
संजय कहते हैं--राजन! आपने अपने ही दोषसे यह संकट प्राप्त किया है। भरतश्रेष्ठ) जिन धर्म और अधर्मके सम्मिश्रणसे उत्पन्न दोषोंको आप देखते थे, उन्हें दुर्योधन नहीं देख सका था। प्रजानाथ! आपके अपराधसे ही पहले द्यूतक्रीड़ाकी घटना घटी थी ।। तव दोषेण युद्ध च प्रवृत्तं सह पाण्डवै: । त्वमेवाद्य फलं भुड्क्षे कृत्वा किल्बिषमात्मना,तथा आपके ही दोषसे आज पाण्डवोंके साथ युद्ध आरम्भ हुआ। आपने स्वयं ही जो पाप किया है, उसका फल आज आप ही भोग रहे हैं
sañjaya uvāca—rājan! āpena svadoṣeṇaiva idaṁ saṅkaṭaṁ prāptam. bharataśreṣṭha! ye dharma-adharma-sammīśraṇāt utpannān doṣān tvaṁ paśyasi, tān duryodhano na paśyati sma. prajānātha! tava aparādhenāiva pūrvaṁ dyūtakrīḍāyāḥ ghaṭanā abhavat. tava doṣeṇa yuddhaṁ ca pravṛttaṁ saha pāṇḍavaiḥ. tvam evādya phalaṁ bhuṅkṣe kṛtvā kilbiṣam ātmanā.
سنجے نے کہا—اے راجن! اپنے ہی عیب کے سبب تم ایسی مصیبت کو پہنچے ہو۔ اے بھرتوں کے سردار! دھرم اور اَدھرم کے اختلاط سے جو خرابیاں پیدا ہوئیں، جنہیں تم اب دیکھ رہے ہو، دُریودھن انہیں نہ دیکھ سکا۔ اے رعایا کے مالک! پہلے جُوئے کا واقعہ بھی تمہارے ہی قصور سے ہوا۔ اور تمہارے ہی عیب سے آج پانڈوؤں کے ساتھ یہ جنگ شروع ہوئی ہے۔ اپنے ہی ہاتھوں جو گناہ تم نے کیا، اس کا پھل آج تم خود ہی چکھ رہے ہو۔
संजय उवाच
Educational Q&A
Moral responsibility cannot be shifted: a ruler’s compromises—mixing dharma with adharma—generate consequences. The war and suffering are presented as the karmic fruit of Dhritarashtra’s earlier failures (especially permitting the dice-game and injustice), and blindness to wrongdoing (as in Duryodhana) worsens disaster.
Sanjaya addresses Dhritarashtra and bluntly attributes the present calamity and the outbreak of war with the Pandavas to the king’s own faults and prior offenses, recalling the dice-game as the initiating wrong and framing the current crisis as its inevitable result.