Shloka 23
Adhyāya 74 (Book 6, Bhīṣma-parva): Bhīma–Duryodhana re-engagement and afternoon escalation
विकर्ण: सहदेवेन चित्रसेन: शिखण्डिना,द्रोणेन समसज्जन्त सपुत्रेण महात्मना । प्रजानाथ! विकर्ण सहदेवके साथ और चित्रसेन शिखण्डीके साथ भिड़ गये। मत्स्यदेशीय योद्धाओंने दुर्योधन और शकुनिका सामना किया। ट्रपद, चेकितान और महारथी सात्यकि--ये अश्वत्थामासहित महामना द्रोणसे भिड़ गये || २१-२२ है ।। कृपश्च कृतवर्मा च धृष्टद्युम्नमभिद्रुतौ कृपाचार्य और कृतवर्मा--इन दोनोंने धृष्टद्युम्मपर धावा किया। इस प्रकार अपने-अपने घोड़ोंको आगे बढ़ाकर तथा हाथी एवं रथोंको घुमाकर समस्त सैनिक सब ओर युद्ध करने लगे
sañjaya uvāca |
vikarṇaḥ sahadevena citrasenaḥ śikhaṇḍinā |
droṇena samasajjanta saputreṇa mahātmanā ||
kṛpaś ca kṛtavarmā ca dhṛṣṭadyumnam abhidrutau |
سنجے نے کہا— وِکَرْن سہدیَو سے جا بھِڑا اور چِترسین شِکھنڈی کے مقابل آ ڈٹا۔ مہاتما درون اپنے پُتر سمیت رَن میں ٹوٹ پڑا۔ اور کِرِپاچاریہ اور کِرتَوَرما نے دھِرِشتَدْیُمن پر سیدھا حملہ کیا۔ یوں ہر یودھا نے اپنے گھوڑے آگے بڑھائے، ہاتھیوں اور رتھوں کو موڑ کر صف باندھی، اور ساری فوج ہر سمت سے جنگ میں الجھ گئی۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the Mahābhārata’s ethical tension: warriors act under vows, loyalties, and the kṣatriya code, yet the collective rush into combat shows how dharma in war becomes complex—duty-driven action can still lead to widespread suffering and irreversible outcomes.
Sanjaya reports specific pairings and charges on the battlefield: Vikarṇa fights Sahadeva, Chitrasena fights Śikhaṇḍin, Droṇa fights along with his son (Aśvatthāman), and Kṛpa with Kṛtavarmā rushes at Dhṛṣṭadyumna, as the wider army wheels horses, elephants, and chariots into all-around engagement.