Shloka 16
आत्मदोष-उपदेशः तथा भीम-धृष्टद्युम्नयोः संयोगः
Self-Causation Counsel and the Bhīma–Dhṛṣṭadyumna Convergence
क्रोधावेशमें भरे हुए अमित तेजस्वी धीर-वीरोंके धनुषोंकी टंकारसे वहाँ कुछ भी सुनायी नहीं पड़ता था ।। उत्थितेषु कबन्धेषु सर्वतः शोणितोदके । समरे पर्यधावन्त नृपा रिपुवधोद्यता:,चारों ओर केवल कबन्ध (बिना सिरके शरीर) खड़े थे। रक्तका प्रवाह पानीके समान बह रहा था। शत्रुओंका वध करनेके लिये उद्यत हुए नरेशगण समरभूमिमें चारों ओर दौड़ लगा रहे थे
krodhāveśeṇa bhareṣu amita-tejasviṣu dhīra-vīrāṇāṃ dhanuṣāṃ ṭaṅkāreṇa tatra kiñcid api na śrūyate sma || utthiteṣu kabandheṣu sarvataḥ śoṇitodake | samare paryadhāvanta nṛpā ripu-vadhodyatāḥ ||
غصّے کے جوش سے بھرے، بے پناہ قوت والے ثابت قدم سورماؤں کی کمانوں کی ٹنکار اور چِلّے کی ضرب کی گونج میں وہاں کچھ اور سنائی نہ دیتا تھا۔ ہر طرف بے سر دھڑ (کبندھ) کھڑے تھے اور خون پانی کی طرح بہہ رہا تھا۔ دشمن کے قتل کے لیے آمادہ بادشاہ میدانِ جنگ میں ہر سمت دوڑ رہے تھے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how anger and the momentum of violence can overwhelm discernment: the roar of weapons drowns out all other sound, and the battlefield becomes a stark reminder of impermanence. It implicitly contrasts kṣatriya valor with the ethical cost of wrath-driven combat.
Sañjaya describes the battle’s intensity: warriors’ bowstrings thunder so loudly that nothing else is audible; headless bodies stand about; blood runs in streams; and kings, intent on killing enemies, rush across the field in every direction.