Shloka 8
भीष्मपर्व — अध्याय ७२: सैन्यगुणवर्णनम्, व्यूहरक्षा, दैव-पुरुषकारचिन्ता
अशोभत मुखे तस्य भीमसेनो महाबल: । नेत्रे शिखण्डी दुर्धर्षो धृष्टद्युम्नश्व॒ पार्षत:,शत्रुओंको युद्धके लिये उद्यत हुए देख यशस्वी पाण्डव युद्धमें अजेय व्यूहराज श्येनके रूपमें संगठित हो शोभा पाने लगे। उस व्यूहके मुखभागमें महाबली भीमसेन शोभा पा रहे थे। नेत्रोंके स्थानमें दुर्धर्ष वीर शिखण्डी तथा द्रुपदकुमार धृष्टद्युम्न खड़े थे
sañjaya uvāca |
aśobhat mukhe tasya bhīmaseno mahābalaḥ |
etre śikhaṇḍī durdharṣo dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ ||
اس صف بندی کے اگلے حصے میں مہابلی بھیم سین جلوہ گر تھا۔ اس کے ‘چشموں’ کی جگہ ناقابلِ شکست شکھنڈی اور پارشت دھِرِشتدیومن کھڑے تھے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic warfare’s demand for disciplined organization and responsible leadership: strength (Bhīma) must be guided by clear vision and command (the ‘eyes’ as Śikhaṇḍin and Dhṛṣṭadyumna), so that power serves a principled objective rather than mere aggression.
Sañjaya describes the Pāṇḍavas forming the Śyena (hawk) battle-array. Bhīma stands at the front, while Śikhaṇḍin and Dhṛṣṭadyumna occupy the crucial forward positions likened to the formation’s eyes.