Shloka 122
Vāsudeva-Māhātmya: Duryodhana’s Inquiry and Bhīṣma’s Theological Account of Keśava
निकृत्तयन्त्रा निहतेन्द्रकीला ध्वजा महान्तो ध्वजिनीमुखेषु । पदातिसड्घाश्न रथाश्न संख्ये हयाश्न नागाश्व धनंजयेन,युद्धके मुहानेपर जिनके यन्त्र कट गये और इन्द्रकील नष्ट हो गये थे, ऐसे बड़े-बड़े ध्वज छिन्न-भिन्न होकर गिरने लगे। उस संग्राममें अर्जुनके बाणोंसे घायल पैदलोंके समूह, रथी, घोड़े और हाथी शीघ्र ही सत्त्वशून्य होकर अपने अंगोंको पकड़े हुए पृथ्वीपर गिरने लगे। राजन्! उस महान ऐन्द्रास्त्रसे समरभूमिमें सभी सैनिकोंके शरीर और कवच छिज्न- भिन्न हो गये
nikṛttayantrā nihatendrākīlā dhvajā mahānto dhvajinīmukheṣu | padātisaṅghāś ca rathāś ca saṅkhye hayāś ca nāgāś ca dhanañjayena ||
لشکروں کے اگلے حصے میں جن بڑے بڑے جھنڈوں کی رسیوں کے بندھن کٹ گئے تھے اور جن کے اِندرکیل ٹوٹ چکے تھے، وہ پھٹ کر بکھرنے لگے اور گر پڑے۔ اس معرکے میں دھننجے کے تیروں سے پیادوں کے جتھے، رتھی، گھوڑے اور ہاتھی جلد ہی زخمی ہو کر بے جان سے ہو گئے اور زمین پر ڈھیر ہونے لگے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the overwhelming, almost impersonal force of warfare—especially when empowered by superior weapons—where external protections (armor, standards, formations) quickly fail. Ethically, it points to the heavy responsibility of kṣatriya action: martial excellence brings victory, yet it also multiplies suffering, reminding the listener that power in war carries grave moral weight.
Sañjaya describes Arjuna (Dhanañjaya) devastating the opposing forces: banners in the vanguard collapse as their fastenings are severed, and infantry, chariot-fighters, horses, and elephants are struck by Arjuna’s arrows and fall on the battlefield.