Shloka 24
Dhṛtarāṣṭra’s Anxiety and Bhīṣma’s Theological Explanation of Pāṇḍava Invincibility
Book 6, Chapter 61
ध्वजैस्तत्रापविद्धैश्व कार्मुकैस्तोमरैस्तथा । प्रासैस्तथा गदाभिश्न परिघै: कम्पनैस्तथा,भरतश्रेष्ठ! वहाँ इधर-उधर गिरे हुए ध्वज, धनुष, तोमर, प्रास, गदा, परिघ, कम्पन, शक्ति, विचित्र कवच, कणप, अंकुश, चमचमाते हुए खड्ग, सुवर्णमय पाँखवाले बाण, शूल, गद्दी और बहुमूल्य कम्बलोंद्वारा आच्छादित हुई वहाँकी भूमि भाँति-भाँतिके पुष्पहारोंसे चित्रित हुई-सी जान पड़ती थी
sañjaya uvāca |
dhvajais tatrāpaviddhaiś ca kārmukais tomarais tathā |
prāsais tathā gadābhiś ca parighaiḥ kampanaiḥ tathā ||
سنجے نے کہا—اے بھرت شریشٹھ! وہاں گرے ہوئے جھنڈے، کمانیں، تو مر، نیزے، گدائیں، لوہے کے ڈنڈے اور بھاری ہتھوڑے وغیرہ ہتھیاروں سے زمین ڈھک گئی تھی؛ رن بھومی گویا طرح طرح کے پھولوں کی مالاؤں سے نقش و نگار کی ہوئی معلوم ہوتی تھی۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the transience of martial glory: banners and weapons—symbols of honor and power—end up scattered on the ground. It implicitly invites reflection on the ethical burden of war and the fragility of human pride when dharma is pursued through violent means.
Sañjaya is reporting to Dhṛtarāṣṭra the दृश्य of the battlefield, describing how the area is littered with fallen standards and various weapons (bows, javelins, lances, maces, iron clubs, and heavy striking weapons), conveying the intensity and devastation of the fighting.