Shloka 55
(स वै सुदर्शनद्वीपो दृश्यते शशवद् द्विधा ।) यां तु पृष्छसि मां राजन् दिव्यामेतां शशाकृतिम् । पाश्वें शशस्य द्वे वर्षे उक्ते ये दक्षिणोत्तरे कर्णो तु नागद्वीपश्च काश्यपद्दवीप एव च,इस प्रकार वह सुदर्शनद्वीप बताया गया है, जो दो भागोंमें विभक्त होकर चन्द्रमण्डलमें प्रतिबिम्बित हो खरगोशकी-सी आकृतिमें दृष्टिगोचर होता है। राजन! आपने जो मुझसे इस शशाकृति (खरगोशकी-सी आकृति)-के विषयमें प्रश्न किया है उसका वर्णन करता हूँ, सुनिये। पहले जो दक्षिण और उत्तरमें स्थित (भारत और ऐरावत नामक) दो द्वीप बताये गये हैं, वे ही दोनों उस शश (खरगोश)-के दो पार्श्वभाग हैं। नागद्वीप तथा काश्यपद्दीप उसके दोनों कान हैं
sa vai sudarśanadvīpo dṛśyate śaśavad dvidhā | yāṃ tu pṛcchasi māṃ rājan divyām etāṃ śaśākṛtim | pārśve śaśasya dve varṣe ukte ye dakṣiṇottare | karṇau tu nāgadvīpaś ca kāśyapadvīpa eva ca |
یوں سُدرشن-دویپ دو حصّوں میں منقسم ہو کر چاند کے قرص پر عکس بناتا ہے اور خرگوش جیسی صورت میں دکھائی دیتا ہے۔ اے راجن! چونکہ تم نے مجھ سے اس الٰہی ‘شَشاکرتی’ کے بارے میں پوچھا ہے، سو سنو: پہلے جن دو دویپوں کو جنوب اور شمال میں واقع بتایا گیا تھا، وہی اس خرگوش کے دونوں پہلو ہیں؛ اور ناگ-دویپ اور کاشیپ-دویپ اس کے دونوں کان ہیں۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage models careful transmission of traditional knowledge: the king’s inquiry is met with a structured explanation that maps a visible celestial sign (the ‘hare’ in the moon) to an ordered cosmographical scheme.
Sañjaya responds to the king’s question about the hare-shaped mark seen on the moon, explaining it as a reflection of Sudarśana-dvīpa divided into two, with southern and northern parts as the hare’s flanks and Nāga-dvīpa and Kāśyapa-dvīpa as its ears.