Adhyāya 6: Pañca-mahābhūta–guṇa-nirdeśa and Sudarśana-dvīpa
Five Elements, Sensory Qualities, and a Cosmographic Island
पुण्या पुण्यतमैर्जुष्टा गड़ा भागीरथी शुभा । प्लवन्तीव प्रवेगेन हृदे चन्द्रमस: शुभे
sañjaya uvāca | puṇyā puṇyatamair juṣṭā gaḍā bhāgīrathī śubhā | plavantīva pravegena hṛde candramasaḥ śubhe, nareśvara | meruparvataśikharebhyaḥ kṣīrasamānaśvetadhārā viśvarūpā aparimitāśaktisampannā bhayaṅkaravajrapātasaṃnibhaśabdā paramapuṇyātmabhiḥ puruṣaiḥ sevitā śubhasvarūpā puṇyamayī bhāgīrathī gaṅgā mahāprabalavegena sundare candrakuṇḍe patati |
سنجے نے کہا: اے نریشور! مبارک بھاگیرتھی گنگا—نہایت مقدّس اور سب سے زیادہ پرہیزگاروں کی محبوب—یوں لپکتی چلی آتی ہے گویا سیلاب کے اپنے ہی زور پر بہہ رہی ہو، اور خوش منظر چندرکنڈ کے ہرد میں بڑے ہی تیز بہاؤ سے جا گرتی ہے۔ وہ کوہِ مَیرو کی چوٹی سے دودھ جیسی سفید دھاروں میں اترتی ہے—عالم گیر صورت والی، بے اندازہ قوت کی مالک، اور بجلی کے کڑاکے کی مانند ہولناک گرج رکھنے والی۔ برگزیدہ نیک مردوں کی خدمت و تعظیم سے سرفراز وہ پُنیہ مئی گنگا عظیم رفتار سے چندرکنڈ میں سما جاتی ہے۔
संजय उवाच
The verse elevates reverence for sacred realities: what is ‘puṇya’ is not merely admired but ‘sevita’—approached with disciplined respect by the virtuous. It frames holiness as something that purifies and orders life, especially for rulers who must align power with auspicious, dharmic foundations.
Sanjaya describes the Bhagirathi (Ganga) in vivid, cosmic terms: descending from Mount Meru in milk-white torrents, roaring like a thunderbolt, and plunging with great force into the beautiful Chandrakunda (Moon-lake).