Shloka 43
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
एकाल्ा निर्दहेद् भीष्म: पाण्डवानामनीकिनीम्,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया
sañjaya uvāca | ekālaṃ nirdahen bhīṣmaḥ pāṇḍavānām anīkinīm, jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā āsīt tumulaṃ mahat |
سنجے نے کہا—اے راجا! جنگ آوروں میں افضل بھیشم گویا ایک ہی دن میں پانڈوؤں کے پورے لشکر کو جلا ڈالنے کی قدرت رکھتے تھے۔ جب پانڈو اس بہترین سپاہی کو قتل کرنے کے ارادے سے اس پر ٹوٹ پڑے تو اسی لمحے وہاں ایک عظیم اور ہولناک ہنگامہ خیز جنگ بھڑک اٹھی۔ یہ منظر جنگ کے اخلاقی تناؤ کو بھی ظاہر کرتا ہے—قسم کی زنجیر میں بندھے ہوئے قابلِ تعظیم پِتامہہ کے سامنے بھی کشتریہ دھرم دونوں طرف کو بےرحم، گویا تقدیر جیسی، خونریزی کی طرف دھکیل دیتا ہے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical strain of dharma in war: even when confronting a venerable elder like Bhīṣma, warriors are driven by kṣatriya-duty and strategic necessity. It also stresses how individual prowess can sway collective fate, intensifying the moral weight of battlefield decisions.
Sañjaya reports that Bhīṣma’s power is so overwhelming that he seems capable of consuming the Pāṇḍava host in a single onslaught. The Pāṇḍavas, determined to strike him down, rush into combat, and the encounter erupts into a massive, terrifying tumult of battle.