Shloka 33
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
भीष्मं शान्तनवं युद्धे स्थिता: पश्याम सर्वश: । कुरुनन्दन! हमलोग भी श्वेतके भयसे महारथी भीष्मको अकेला छोड़कर भाग खड़े हुए। इसीलिये इस समय जीवित रहकर महाराजका दर्शन कर रहे हैं। हम सभी कौरव श्ेतका बाण जहाँतक पहुँच पाता था, उतनी दूरीको लाँघकर युद्धभूमिमें खड़े हो दर्शककी भाँति शान्तनुनन्दन भीष्मको देख रहे थे ।। ३१-३२ ह ।। अदीनो दीनसमये भीष्मो<5स्माकं महाहवे,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया
bhīṣmaṃ śāntanavaṃ yuddhe sthitāḥ paśyāma sarvaśaḥ | kurunandana! vayam api śvetakabhayāt mahārathaṃ bhīṣmam ekalaṃ tyaktvā palāyitāḥ | tasmād idānīṃ jīvitāḥ san mahārājasya darśanaṃ kurmaḥ | vayam sarve kauravāḥ śvetasya bāṇa-yāvat-prāptiṃ dūraṃ laṅghayitvā raṇabhūmau sthitvā darśakavad bhīṣmaṃ śāntanunandanaṃ paśyāmaḥ || adīno dīnasamaye bhīṣmo 'smākaṃ mahāhave, jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā 'sīt tumulaṃ mahat ||
سنجے نے کہا—اے کورو کے فرزند! ہم میدانِ جنگ میں ہر سمت سے شانتنو کے بیٹے بھیشم کو کھڑا دیکھ رہے تھے۔ شویت کے خوف سے ہم بھی مہارتھی بھیشم کو اکیلا چھوڑ کر بھاگ نکلے؛ اسی لیے آج زندہ ہیں اور حضورِ شاہی میں حاضر ہو سکے ہیں۔ شویت کے تیروں کی پہنچ سے باہر رہ کر ہم سب کورو محض تماشائیوں کی طرح کھڑے ہو کر بھیشم، شانتنو کے بیٹے، کو دیکھتے رہے۔ مگر اس بحران میں بھی بھیشم کا حوصلہ نہ ٹوٹا؛ جب جنگجوؤں میں برتر لوگ اسے قتل کرنے کو ٹوٹ پڑے تو ایک عظیم اور ہولناک جنگ چھڑ گئی۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts panic-driven self-preservation with steadfastness under pressure: even when allies retreat and danger peaks, a true warrior-leader (Bhīṣma) remains undiscouraged and holds his ground, turning crisis into disciplined action.
Sañjaya reports to the king that the Kauravas, frightened by the Pāṇḍava champion Śveta, withdrew beyond arrow-range and watched from afar, effectively leaving Bhīṣma isolated; nevertheless, Bhīṣma stayed resolute as attackers surged, and a fierce battle broke out.